Ekonomiya sa Larangan ng Espiritu
Isang Pagmumunimuni mula sa Balangkas ng Penomenolohiya
at Metapisika ng Pag-asa ni Gabriel Marcel
Bong S. Eliab
Maaring napakadayuhan ang aking pamagat na pinili upang pag-usapan ang pamimilosopiya ni Gabriel Marcel. Isang pagtaliwas yata sa agos ng kanyang pag-iisip ang pagsingit ng katagang "ekonomiya" -- sapagkat halos lahat ng kanyang pinag-uusapan ay ukol sa karanasang relihiyoso, pag-asa, pasensiya, pag-ibig at Diyos na may matinding pagkiling sa oryentasyon ng tunay at nararapat sa meron (etrê). Lantaran naman niyang tinutuligsa ang aba, ako! (avoir) na may kulay ng pagkamakasarili at pag-aari.
Ngunit hayaan ninyong buksan ko ang posibilidad na pumasok ang pamimilosopiya ni Marcel sa "ekonomiya" hindi sa larangan ng materyal, kundi sa larangan ng espiritu. Una kong nakatagpo itong mga kataga sa librong isinalin ni Padre Roque J. Ferriols, S.J. mula sa Homo Viator, habang malalimang sinasalin sa wikang Filipino ang Pranses na teksto ni Marcel.
Bago ko pasukin ang mismong paksa, nais ko munang magbigay ng kaunting pambungad upang mailagay natin sa tamang konteksto ang ating pagmumunimuni. Tinatalakay ni Marcel ang espiritu ng tao sa kanyang pinakabuod na kahulugan -- at ngayon pa lamang kailangan na nating pagbawalan ang ating sarili na maglagda ng isang tumpak at malinaw na kahulugan (idea clara et disticta) sa "espiritung" ito. Mas sasabihin kong isang pagtatangkang kahangalan ang pagsikapang linawin at isuksok sa isang makitid na konsepto ang mahiwagang nangyayari sa tao. Itong espiritu ay mahihiwatigan na may kilos na laging sumasaibayo, laging may kakayahang lumampas sa mga partikular na bagay na akala noong una ay mga balakid sa pagsasaibayo. Tinatawag niya itong kilos ng espiritu bilang nisus: " . . . isang hindi masusupil na galaw ng loob na ang gawi at hilig ay lampasan ang lahat ng mga partikular na bagay na, noong una, parang siyang kinakapitan." Lalo niyang pinatindi ang pagkadalisay nitong di-masupil na galaw ng kalooban bilang likas na kilos pag-asa, ng pagtubo, ng hindi matapos-tapos na pagsasaibayo ng tao. Kaya masasabing isang pagbaling sa liwanag ang nisus, isang pagharap at pagtanggap sa tunay na kakayahan at posibilidad ng tao bilang tao.
Itong ubos lakas na pagbaling (nisus) ay nangyayari kapag ang espiritu ng tao ay nasa kalagayan ng kadiliman, isang kalagayang parang nabibilanggo ang kalooban. Nararanasan ang sitwasyong ito na parang binunot sa katutubong ikinabubuhay o tumpak na sabihing ". . . isang pagka-hindi-maaring-dumating sa isang kasaganahan ng mismong buhay . . . ." Sa katunayan, ang sitwasyon ng kadiliman ay siyang mismong katangi-tanging pagkakataon upang magpasakop ang tao sa pag-asa, pagkakataon upang bumaling sa mahiwagang kakayahang sumaibayo ng mismong buhay ng tao, (mag-ekonomiya, `ika nga) sa gitna ng kadiliman. Sa pagpapasakop niya sa pag-asa, sa pagbaling niya sa misteryong bumabalot sa pagmemeron ng tao -- may naaninagan siyang katutubong kakayahang ng tao na pinanatilling makahulugan at mahalaga ang kanyang buhay, ang kanyang kalooban sa gitna ng kadiliman: ang ekonomiya sa larangan ng espiritu.
Gumagalaw ang ekonomiyang tinutukoy ko dito sa malay-tao ng tao. Ang oryentasyon mismo ng pagmamalay ang may kinalaman rin, o sasabihin kong matindi ang talab at dating sa "pag-eekonomiyang" gagawin ng espiritu. Hilig ni Marcel na umayon lagi sa dapat at katutubo sa tao, sa tawag ng nararapat at makatao -- etrê. At itong oryentasyon ang kanyang kikilingan sa "pag-eekonomiya". Kaya, habang ang kalagayan ng espiritu ay nasa sitwasyon ng pagkabihag, ng kadiliman, ng pagkabilanggo, nanatiling buhay ang espiritu sa katutubong galaw nito. Ngunit kailangan rin ng pagmumulat na ganito ang katutubong kilos ng espiritu -- kailangang maging bahagi mismo ng pagmamalay ng tao, ng kanyang oryentasyon ang nisus. At habang may mga pagkakataong tinutukso ang loob na bumitiw, umurong at sumuko sa kalagayan ng pagkabihag, kadiliman, pagkabilanggo, dito ang mas tumpak na lugar upang patubuin ang binhi ng pag-asa: isang mulat, pinasya at sadyang pagpapatubo ng sarili sa gitna ng kadiliman sa halip na maging "baog", huminto, nakabara -- o hihiramin ko ang katagang pang-ekonomiya sa pinakaluwang na kahulugan nito, "nilugi at dinaya ko ang aking sarili".
Maaring unti-unting nakikita na natin ang pag-eekonomiya natin sa ating sarili sa pinakamababaw na antas. Sa pag-eekonomiya, gumagamit tayo ng kapital, ng puhunan. Itinataya natin ang ating puhunan sa pagnenegosyo -- ngunit mulat tayong ang negosyo ay laging kumpetisyon. Lalago at tutubo ang aking puhunan kung marunong akong magtimbang ng mga pagkakataon, o baka purong tsamba lamang ang negosyo, o baka nakasalalay ang kikitain ng aking pinuhunan sa "isang di-nakikitang kamay ng ekonomiya". Tatlo ang kahihinatnan, malulugi ako, kikita ako, o kaya tabla lamang - walang kinita, walang nalugi. Ganito yata ang ginagawa ng mga ekonomista: tinitimbang ang mga antas ng pangangailangan (demand) ng tao, ang antas na kayang tugunan itong pangangailangan (supply). Pagkatapos ilagay sa isang kurba ng x,y upang makita ang ugnayan nito sa presyo, sa buwis. Hahantong sa mga probabilidad kung tiyak bang lalago ang puhunan o malulugi lamang ang negosyo.
Kauungkat ko lamang ang nangyayari sa ekonomiya, ngunit ang nakasangkot sa sinasabi ko sa itaas ay pera, halagang kuwarta, halagang materyal. Sa pagpapalitan ng mga halagang materyal, nasa malay tao ang intensyon na kumita at gamitin ang lahat upang manalo sa paligsahang ito. At makikita nating iba ang nangyayari kapag halagang hindi kuwarta ang nakasangkot; kaya ibang klaseng "negosyo" rin ang nangyayari na hindi katulad ng pagnenegosyo sa tindahan. Ngunit minsan, itong oryentasyon na ang halagang materyal lamang ang tunay at kaisaisang kumikilos at gumagalaw sa malay-tao ang namamayani. Naging isang batayan ng pagtingin at pagsalo sa lahat ng pakikitungo ng tao sa daigdig -- at maaring maging isang kulturang popular, isang "kabihasnang" lumalaganap at unti-unting kinakain ang ang tao. Tulad lamang ng paglalaganap ng condom at ng AIDS, ng mga nagpapabili ng katawan at ang mga sabik bumili. Nagmistulang laruang materyal ang tao, isang "bagay" nna ipinabibili at binibili.
Ganyan ang hilig ng mundo ngayon -- lahat isasalin sa halagang materyal, lahat pipiliting iuwi sa halaga ng pera. Ganyan raw ang mga taong sawa na sa mga mas mahahalagang bagay na kadalasan hindi masusukat, humahantong sa mga bagay na tinitingnan lamang ang halagang materyal, ang masusukat.
Kung sasabihin mo sa kanila na nakakita ka ng bagong kaibigan, hindi ka nila tatanungin kung malamig ba ang boses niya, anong gusto niyang laro, nangungulekta ba siya ng paru-paro. Sa halip, kailangan nilang malaman: ilang taon na siya, ilan kapatid meron siya, ano ang bigat niya, magkano ang kinikita ng kanyang tatay? At kapag nalaman nilang ang mga numerong sinukat na iyan, sigurado na silang nakuha na nila ang pinakamahalaga na dapat malaman sa iyong bagong kaibigan.
Tumatakas ang malay-tao, maaring sinadya o hindi sinadya, tungo sa daigdig na ang larangang materyal ang mahalaga, at nawawala o mas tumpak na sabihing pinapahina ang kakayahang makita ang lampas pa sa materyal, sa katawan: pagka-persona ng tao. Maaring ganito ang mangyayari sa ekonomiya sa larangan ng espiritu, ngunit isang pagwawalang bahala sa espiritu sapagkat pinipilit ang pagmamalay na tumingin lamang sa halagang materyal. Nagnenegosyo ang bawat isa, ngunit ang sa malay-tao (mulat man tayo o hindi mulat) ang nangyayaring dahilan ay kung kikita ako, kung tutubo ako -- at lalabas na kasangkapang materyal ang kapuwa sa aking pagnenegosyo. Maaring humantong sa isang paggamit sa "pakikipagkapuwa" ngunit walang paggalang sa kapuwa, sapagkat ang pagsalo sa kapuwa ay kasangkapan lamang, hindi bilang kaibigan, persona, "ikaw".
Iba yata ang nangyayari kapag ang nakasangkot ay halagang nasa larangan ng espiritu. Kung sa malay-tao, ang pagsalo sa kapuwa ay hindi kasangkapan ko kundi kasama ko sa pagtubo, umiiba ng buong karanasan. Maaring ang mga detalye ay may pagkakahawig sa negosyong materyal na sinabi ko sa itaas, ngunit iba pa rin ang kabuoan dahil may ibang nangyayari sa pagmamalay ng taong tinatanggap niya ang kapuwa bilang kapuwa -- pagmamalay na siyang nagbibigay kulay sa karanasan, at patuloy na tumatalab at nagpapatalab sa karanasan. Kaya, kapag mulat ang malay-tao na ang kanyang pakikipagkapuwa tao ay hindi basta bastang negosyo tulad ng pagpapalitan ng halagang materyal o kuwarta. Ang nakasangkot ay pagbabahagi ng sarili, ng "kayamanan" ng kalooban. Masasabi nating ang isang taong ibinabahagi niya ang kanyang sarili sa atin: "nagmamagandang loob siya." O sa isang taong tinubuan ng pag-ibig: "nahulog ang loob niya kay kuwan." O sa taong mulat siya sa kanyang pag-ibig sa isang tao, inaalagaan at pinapatubo niya ito: "kusang loob niyang minanahal si kuwan". O sa isang taong namulat siyang tinulungan siya ng isang kapuwa: "may utang na loob ako sa aking matalik na kaibigan."
"Kalooban", isang sinauna at lumang katagang ang na kapag ginagamit natin, pinapahiwatig ang nasa "loob" na ". . . na nakikita ng puso . . . na hindi nakikita ng mata", nasa kaibuturan ng tao na laging nagpapaaninag at nagpapakita sa kanyang kilos-katawan. Gaya ni Marcel, hindi uli natin bigyan ng isang malinaw at tumpak na kahulugan itong salita sapagkat ikinukulong lamang natin ang isang dambuhalang mahiwaga sa isang supot ng konsepto. Ipinapalagay na nararanasan ito ng bawat isa - na merong kalooban na lampas sa materyal na katawan. Sa karanasan halimbawa na: "masama ang pakiramdam ko" at "masama ang loob ko sa iyo." Ang una ay pagpapakitang materyal, ang pangalawa naman ay nasa larangan ng halagang kalooban. Dito
. . . ginagamit ang katagang 'halaga' sa isang kahulugan na espesyal pero kilala pa rin. Iba ang halagang kuwarta at halagang kalooban ... hawig sa kaibhan ng utang na kuwarta sa utang na loob. Iba, halimbawa, kapag sinabi: Pitong piso ang halaga ng bolpen na ito. Kaysa kapag sinabi: Mahalaga ang bolpen na ito sapagkat ito ang rekuwerdo sa akin ng aking kaibigan.
Nakikita natin na ang halagang kalooban ay nasa larangan ng pakikibuklod ng tao sa tao, sa larangan ng pakikipagkapuwa at pakikipagkaibigan. Ito yata ang ibang klaseng "ekonomiya" na tinutukoy ni Marcel, meron tayong itinataya -- ang ating kalooban -- at kapag ating ibinibigay ng lubusan, hindi tayo nawawalan ng sarili kundi mas "nagkakaroon" pa ng sarili, mas tumutubo pa bilang tao. Tingnan natin ang katagang "pagtubo", iyan ay katagang materyal, halimbawa sa tumutubo ang tanim, tumutubo ang interes, tumutubo ang kuko. Maging alisto sana tayo na gumagamit tayo ng mga salitang madalas naglalarawan sa kilos materyal, ngunit matalinhaga nating gagamitin dito sa larangan ng espiritu. Kaya, kapag sinabi nating tumubo ang isang tao - maaring hindi siya tumangkad, hindi lumapad ang kanyang katawan, ngunit mulat ang taong ibang iba na siya kaysa noong una. "Tumubo kami sa aming pakikipagkaibigan. Ano ang ginawa nilng "pag-eekonomiya"?
Huminto muna tayo sandali sapagkat unti-unting lumiliwanag na ang materyal na halaga ay talagang salungat sa halagang kalooban. Ito ang pagkadelikado ng pakikipagkapuwa tao sapagkat tinatahak natin ang landas na ga-buhok ang pagitan. Kailangang gumalaw at kumilos na ang igting sa pagitan ng halagang materyal at halagang kalooban ay napapanatili. Hilig minsan ng malay-tao na kumiling sa isang bahagi na nakakaligtaang makita o maaninagan man lamang ang kabuoan. Lalo na sa panahon ng kadiliman, pagkabihag, pagkawasak, unti-unting nagbibigay hilig ang tao sa kung ano ang tawag ng laman, ng materyal na halaga.
Maaring makita natin itong igting kapag sisimulan nating talakayin ang purong instintong ingatan ang sarili. Lubhang may pagkaalanganin kung tatawagin nating ekonomiya sa larangan ng espiritu kung isang pag-iingat lamang ng aking kalusugan at ng aking katawan ang nakasangkot. Kung ito ang nangyayari sa malay-tao, nangyayari rin ang ibang klaseng pagsalo sa karanasan -- ang bawat kalagayang nakasangkot, ito ay hamon sa akin upang pangalagaan ko ang aking sarili. At sa buong pag-iingat ng sarili, unti-unting gumagawa ang malay tao ng moog, mga pader, mga muralya upang ipagtanggol lagi ang sarili. Nakikita lagi ang ibang nagmemeron bilang isang banta sa aking katawan, sa aking kalusugan, sa aking sarili. Lumalabas ng kulay ng pagkamakasarili at paligsahan na nagbabalatkayo bilang "pakikipagkapuwa."
Isang uring pakikipagkapuwa ang ginagawa, pero hindi talaga tunay na pakikipagkapuwa sapagkat ang taong nakikipagkapuwa ay alisto na ang presensya ng kapuwa ay isang banta . . . kaya isang lubusang pag-iingat lagi ng sarili sa bawat pakikitungo ang pinag-aabalahan. Isang taong hindi talaga itinataya ang sarili ng lubusan at tahasa sapagkat naroon ang pagka-hindi-maniwala, ang pagduda sa kapuwa - at siya lamang ang umiingat ng kanyang sarili, wala nang iba. "Lumalaganap ang diwang hindi kayang magbigay-tiwala -- hindi lamang sa kapuwa kundi pati sa buhay mismo." May kahiligan rin itong atitud na ito na manuod (homo spectans) lamang sa nangyayari. Isang uring tao na ni katiting ay hindi nakasangkot sa labanan, sa pakikipagkapuwa, sa karerang kanyang pinapanuod, ngunit kung magsalita'y parang kasali o kakampi ng ganito o ganoong panig habang ikinasasaya niya ang isang pagmumulat na talagang ligtas siya sa anumang mangyayari. Tinatanaw niya ang mga mga pangyayari mula sa sapat na kalayuan upang lumabas na mahina ang talab sa kanya. Isang taong nakikipagkapuwa ngunit walang pagtataya ng sarili, pinapanuod lamang niya ang proseso ng pakikipagkapuwa.
Sapat lang na sabihing ang purong instintong pag-iingat ng sarili ay may bahid ng aba, ako (avoir), isang oryentasyon na tahasan ang paghanga sa sarili, na sa lahat ng pagkakataon ang sarili lamang ang importante. Laging may kasangkap itong atitud na ang pagbaling sa kapuwa na nadarama ay tinutukoy na kalaban o saksi. Ito rin yata ang nakikita sa negosyong nagaganap sa pagtitinda. Laging ang mga taong kasangkot sa ekonomiyang ito ay mulat na ang bawat kasali ay kalaban sa kumpetisyon. At kung nasa antas na ako ang suwerte at ang iba ay naiwanan ko sa larangan pagnenegosyo, nakikita ko sila bilang mga saksi ng aking kahahangang ginawa. Aba, ako yata ito!
Sa oryentasyong ito, itinuturing na ako lamang ang pinag-iikutan ng lahat. Nais kong angkinin na ako ang nagmamay-ari sa kapuwa tao, at nais ko ring angkinin nila na pag-aari ko sila. Pinapakita na ang kapuwa ay isang uring kasangkapan, isang ari-arian tulad ng mga materyal na pag-aari ng tao. "Gagamitin ko siya upang makuha ko ang gusto." Kahit ang kapuwang nagpagamit ay minsan mulat dito, lalo na minsan sa mga babaeng inaamin nilang "nagpagamit" siya ng kanyang sarili sa isang lalaking bumibili ng aliw mula sa kanyang katawan.
Kaya't itong klaseng tao na ganito ang oryentasyon sa kanyang malay-tao ay tinatawag ni Marcel na moi-je na sa hubad na pagsasalin ay maaring lumabas na "sa akin ako" o "akong ako". Isang pampaaliw lamang ang kapuwa tao sa "ako". Ang pamumuhay ng taong ito ay isang uring palabas na kailangan may manunuod. Pinapanuod niya ang kanyang sarili at hinahangaan. Nagpapakitang gilas siya sa iba upang makabingwit ng paghanga. Ang bawat sinasabi at ginagawa ay laging isang pagkakataon na humihingi ng palakpakan. "At kailangan [niyang] marinig ang mga alingawngaw ng paghahanga upang huwag [niyang] ang talbog ng kanyang kahungkagan."
Kaya ang buhay ay isang mistulang paligsahan ng mga tao. Nagpapataasan ng ihi, `ika nga. Kailangan ng isa ang bawat isa sapagkat sila ay kasangkapan ko sa pagpapatingkad ng "ako!". Kung wala sila, walang titingkad sa akin. Kasangkapan ko sila sa aking pagtubo, isang pangangailang hindi ko maiiwasan. Parang kutsara at tinidor ang mga kapuwa, gagamitin ko, at kailangan ko upang maging komportable ang aking buhay. Kung hindi ko sila gagamitin, baka ako pa ang gagamitin nila. Isang kumpetisyon ng mga "ako" ang buong pakikipagsapalaran ng tao sa mundong ito. Ang bawat kapuwa ay ribal na hindi maaring pabayaang manalo kailan man sapagkat ang ribal ay isang "butas sa labador" na kailangan laging takpan. Kung hahayaan itong butas na ito, hihigupin lamang nito ang aking sarili hanggang maging isang katulad ng mga nilalang na walang pangalan, walang mukha.
Kaya sa isang taong nasa oryentasyon ng "pang-iingat ng sarili", may pagkahungkag na nangyayari sa kanyang sarili sapagkat sumasablay sa antas na materyal ang kanyang pakikipagkapuwa at tuluyan nang nakabara. Unti-unting kumakapal ang mga moog at sementong pader ng "aba, ako!" upang makipaligsahan sa ibang kalaban sa buhay.
Ang bawat isa ay nagsisikap, na -- sa galang na idinudulot sa kanya, at sa mga napapakinabangan niya sa buhay -- ay huwag siyang madaig ng sinomang kapuwa . . . . isa pang pagpipilit na masunod ang sariling kahiligan kapag may kaharap na kapuwa tao.
Kaya isang paglabag sa sariling dangal at pagtalikod sa sarili ang paggawa ". . . ng anoman na walang bayad o gantimpala." Ang nangyayari sa kanyang malay-tao ay isang nakakatuwang takot at malabis na paghihinayang na baka siya mawalan ng sarili kung makipagkapuwa siyang ibinibigay niya ang kanyang sarili. Samakatuwid isang napakahigpit na pagka-alisto at pagiging gising lagi na baka may sumantala sa kanyang simpleng kalooban.
Ngayong tahasang sinasabi ni Marcel na ang "ang pag-iingat ng sarili" ay hindi batayan ng tunay na ekonomiya sa larangan ng espiritu. Sa anong oryentasyon naman dapat at kailangang kumiling? Inaamin niya na naroon sa pagmamalay ng tao ang atitud pag-iingat ng sarili, isang purong instintong ipagtanggol ang sarili sa panganib, sa pagkawasak, sa sakit, sa pagtitiis. Ngunit kadalasan, itong atitud na ito ang nagiging sagabal sa pagtubo ng diwa ng tao, ng kanyang kalooban. Kailangan dapat patibayin ang isang oryentasyon naroon rin sa pagmamalay ng tao - ang etre, ang tunay na meron.
Sa etre, hindi "pag-iingat ng sarili" ang inaatupag ng pagmamalay kungdi ang "manatiling tapat sa pagka-sagrado ng sarili." Tinutukoy dito ang pagsulpot ng ibang klaseng ekonomiya na sinabi ko kanina -- isang pagbabahaginan ng sarili na hindi nawawalan ang nagbabahagi. Isang pagbabahaginan ng sarili na siya rin namang pagtanggap ng sarili ng ibang namamahagi rin ng "kayamanan" ng kanilang kalooban. Sa "pagbabahaginang" ito, dito naiisilang ang ekonomiya sa larangan ng espiritu. Naiisilang ang isang "daigdig" sa loob ng daigdig -- daigdig ng mga nagtatalabang persona, isang sanglibutan ng taong nakikipagkapuwa. At itong daigdig na ito ay ang "isang kaayusan na mapagbabahayan [ng tao] upang mapairal at mapanatili ang kahulugan at halaga ng aking buhay."
Kaya itong "pag-eekonomiya" ay laging isang pagsasaalang-alang ng katutubong pagmemeron ng kalooban ng tao. Sapat ring sabihin na ang "pag-iingat sa sarili" ay "isang pagtanggal-sa-katutubo na umiiral." Sa pagiging manatiling tapat sa pagka-sagrado ng sarili, lumalabas ang isang uring oryentasyon na sumasalungat at lumalampas (pag-ooo) sa kalusugan at katawan. Ang pinag-iikutan ng pagmamalay ang nasa larangan ng halagang kalooban. Samakatuwid, ang bawat pagpapasya at pagpapakatao ay nagaganap sa papawirin at liwanag ng pagpapahalaga sa "loob" ng tao, sa paggalang sa "loob" ng tao, sa pagpapatubo ng "loob" ng kaibigan. Sa panahon ng kadiliman, ng kalagayang tinanggal ang tao sa nakasanayang ikinabubuhay niya, iba ang kanyang pag-uugali kaysa sa isang taong iniingatan lamang niya ang kanyang sarili. Halimbawa, kung ang nanay ay nanatiling tapat sa pagkasagrado ng sarili, kapag panahon ng gutom, nanaiisin pa niyang ibigay sa kanyang musmos na anak ang isang pirasong tinapay. Iniingatan ba niya ang kanyang sarili? O tapat lamang siya sa tawag ng pakikipagkapuwa tao na naroon sa katapatan niya sa pagkasagrado ng sarili? Hindi tinapay na materyal ang kanyang ibinigay sa kanyang anak, ang kanyang sarili ang kanyang ibinahagi, "ipinagkaloob" bilang katapatan sa kanyang anak at sa kanyang kalooban.
Hindi nakabara sa "pag-iingat ng sarili" ang taong nasa oryentasyon ng etre. Isang kakayahan ng kalooban na "pinapaagos" ang likas na galaw nito tungo sa nararapat. Huwag nating kaligtaan muli na ang pagpapaagos na ito ay nagpapakita bilang hiwaga at hindi isang problema.
May isang malalim na pagbabago sa katangian ng pakikibuklod ng tao sa kanyang sarili -- na nagaganap sa pakikipagkaibigan at pakikipagkapuwa niya. Masasabi natin, sa salitang makahegel, na ang aking malalim pakikitungo at pakikibuklod sa aking sarili ay nagaganap sa pamamagitan ng pakikipagkapuwa-tao. Ang aking pagpapahalaga sa sarili ay dumadaan sa kung ano siya sa akin at kung ano ako para sa kanya. Nakikita ni Marcel na mas nararanasan ng tao ang kanyang tunay na kahulugan sa mismong pakikipagkapuwa: esse est co-esse.
Kapag ibinabahagi ng tao ang kanyang sarili sa kapuwa, isang pagbubukas ng kalooban sa kapuwa ang ginaganap. Ang kanyang "kayamanang" tangan-tangan niya ang ibinahagi sa kapuwa: pagmamalay, mga alaala, karanasan, mga kaibigan, mga pagtubong naganap, mga biyayang natanggap at tinatanggap. Tahasa niyang ibinibigay ang kanyang "loob", ang kanyang maliit na "daigdig" sa kapuwa. At habang ibinabahgi niya ang kanyang maliit ngunit mahiwagang "daigdig", pumapasok rin siya sa isang maliit at mahiwagang "daigdig" ng kapuwa, na ibang iba sa kanya. Mapitagang "umuurong" siya bilang paggalang, hindi isang pag-urong na tumakas kungdi "pag-urong" bilang pagkamangha at paggalang sa ibang iba na sarili, "loob" ng kapuwa.
Sa pagbabahaging ito, iniiwanan ng tao ang mabagsik na kumpetisyong atitud sa kanyang pakikitungo sa kapuwa. Sa pagmamalay, hindi isang kasangkapan o pag-aari ng ako ang kapuwa, ni isang tagapalakpak at tagahanga, ni isang ribal o kalaban sa buhay. Isang pagsalo sa kapuwa bilang kapuwa, bilang persona -- tinatanggap ko siya bilang siya, at hindi "tinatanggap ko siya kung ...." Ang pamumuhay sa daigdig na ito ay isang buhay ng pakikiisa at pakikipagkaibigan, hindi isang paligsahan ng purong "matira ang matibay". May lugar at puwang upang magtulungan, umibig at magbigay tiwala. May pagkakataon upang tulungan ang bawat isa na tumubo sa pamamagitan ng pakikipagkapuwa tao.
Isang uring pagbaling (conversio) sa pakikibahagi at pakikisangkot sa buhay (homo particeps) na tinatalikuran ng ugaling manuod lamang sa mga pangyayari. Hindi paghanga sa sarili at hindi rin pagtakwil sa sarili ang itong pagbubukas ng kalooban, kundi isang katapatan sa katutubo sa tao.
Ang pinagsisikapang gawin ay buksan ang aking sarili at tanggapin ang iyong sarili. Kapag binigkas ko ang `ako', binibigkas ko ang pagpasok sa aking sariling kalaliman at sabay pagtungo sa iyong kalaliman. Pag binigkas ko ang `ikaw', binibigkas ko ang pagtanggap mo sabay ang magalang na pag-urong sa hiwaga ng iyong sariling kalaliman. Ang tunay na meron [etre] ay gumagalaw sa mayaman na larangan ng ako, ikaw, kita, tayo.
Kaya sa pagbabahaging ito ng aking "loob" sa iyo, ay may mahiwagang nangyayaring ekonomiya ". . . ang bawat pagbigay ay pagtanggap din, at ang bawat pagtanggap ay pagbigay din." Kapag binigyan kita ng isang kuwan o tinulungan kita sa iyong ginagawa, hindi ito tunay na pagbibigay at pagtulong kung hindi ko sabay maligayang tinatanggap ang iyong ipinagkakaloob sa akin na pakikipagkaibigan. At kung tinulungan mo ako o inihandugan ng isang kuwan, hindi tunay ang aking pagtanggap kung hindi ko sabay na iniaalay sa iyo ang aking taos na pagmamahal at pasasalamat.
Kapag inibig ko ang isang linalang, hinihintay ko sa kanya ang isang hindi ko malaman at hindi ko mahulaan kung ano. Sabay nito, sa isang paraang `di ko rin malaman, idinudulot ko sa kanya ang kakayahang tumugon sa aking paghihintay. Oo, kahit na parang kabalintunaan, ang paghihintay ay isang uring pagbibigay. Ngunit ang kabaligtaran ay totoo rin.
Sa antas na ako'y nagbabahagi ng aking sarili, lumalabas dito ang isang napakahalagang istilo ng tunay na paghihintay na siya rin namang pagbibigay: pasensya. Ang taong nagpapasensya sa kapuwa ay sinisigurado niyang hindi niya basta-bastahin at hindi rin niya tatampalasanin ang kanyang kapuwa. Hindi niya inaagaw ang lugar ng kapuwa katulad ng taong nasa aba, ako! (avoir) kundi ginagalang niya ng kumpas at ritmo ng kapuwa o ". . . hindi niya tinatangka na ang kumpas ng kanyang ritmo ay siyang marahas na aagaw sa lugar ng ritmo ng kanyang kapuwa."
Ang taong nagpapasensya sa kapuwa ay hindi nanunuod kungdi nakikibahagi at nakikisangkot sa kanyang kapuwa sabay may paggalang na ang kapuwa rin ay may kalayaan. Pinapaligiran niya ang kapuwa ng isang papawirin na ginagawang posible o maaring lumago ang kanyang pagkatao. Sa kuwento ni Mencius, may isang magsasaka nais pabilisin ang pagtubo ng kanyang pananim na palay, hinatak niya ang mga punla, kaya nangamatay tuloy. Alam nating tutubo ang palay ayon sa kanyang pagkapalay, ayon sa ritmo ng palay at hindi ayon sa gusto kong ritmo. Ang taong nagpapasensya ay tapat sa pagkasagrado ng sarili ng kapuwa at sa kanyang sarili rin bilang nakikipagkapuwa. Ginagalang, sinasabayan, sinasakyan, nakikibagay siya sa ritmo at kumpas ng kanyang kapuwa at ng kanyang sarili.
Ang taong nakikibahagi ngunit hindi marunong maghintay, magpasensya ay isang taong nagmamadali at walang paggalang sa kapuwa. Kung wala na akong hinihintay sa isang tao, binabaan ko na siya ng senstensyang "pagkabaog", wala nang mahihintay pa, wala nang mararatnan diyan. Pinipilit ko sa kanya ang "alam kong ikabubuti mo." Ganoon rin ang taong naghihintay, ngunit hindi marunong makibahagi, makisangkot ay isang pagbitiw sa sarili ng kapuwa. "Naghihintay na lang ako, bahala ka diyan, sarili mo iyan."
Ang nagpapasensya ay naniniwala na ang buod ng kanyang pananatiling tapat sa kalooban ng kapuwa, sa pagkasagrado ng kanyang sarili, at sa pagtiwala sa posibilidad ng pagtubo ng sarili sa pakikipagkapuwa tao ay kabutihan. Nakikita niya na ang tunay na kilos ng espiritu ng tao ay ang udyok lagi na tumubo, at ang gagawin ng isang kaibigan ay magsubaybay, magbigay, maghintay. Kaya't ang pag-eekonomiya ay pagpapasensiya ng kaibigan sa kanyang sarili sabay sa pagpapasensya niya sa kumakaibigan.
Hindi ko alam kung matatawag ba itong ekonomiya sa istriktong kahulugan. Sapagkat ang ekonomiya ay isinilang sa abot tanaw ng mga materyal na pagpapalitan ng pangangailangan. Dito, isang pagbabahaginan hindi ng pangangailangan o dala ng pangangailangan, kundi ng meron. Ibinabahagi ng tao ang pagiging tao niya. Hindi niya ipinagbibili ang kanyang sarili o ang sarili ng kapuwa. Kungdi pinapalawak nila ang abot tanaw ng pakikipagkapuwa, pinapalaganap nila ang sinag ng pagtubo ng tao tungo sa buong sangkatauhan. At sa pagpapalaganap na ito, kailangan ang matinding pasensya.
`Nakakaunawa lamang ang isang nilalang sa kanyang kapuwang pinaamo niya. Wala nang panahon upang umunawa ang mga tao. Bumibili na lang sila ng mga bagay na yari na sa mga tindahan. Ngunit walang tindahan kahitsaanman na maaring bumili ng pakikipagkaibigan, ng katapatan, kaya walang mga kaibigan ang mga tao. Kung nais mong magkaroon ng kaibigan, paamuin mo ako,' sabi ng lobo.
`Anong gagawin ko para paamuin kita?' tanong ng munting prinsipe.
`Kailangan mo ang matinding pasensya,' sabi ng lobo.
Sa kabuuan, kinikilala ni Marcel na ang manatiling tapat sa pagkasagrado ng sarili ng tao ay mahirap. Ang bawat isa ay may atitud at kahiligang pag-ingatan ang sarili. Kaya matalinhagang sinasabi ni Marcel na ang bawat isa ay parang taong nakabalot ng kasuotang baluti, makapal na kasuotang bumabalakid sa sarili tungo sa pakikipagkapuwa. Aniya, parang isang nag-iisang kabibing nagkukulong sa loob ng kanyang malutong na tahanan. Parang isang malaking syudad na maraming distrito, maraming ginagawa, pero may mga sagabal na mga makakapal at matataas na pader at muralya sa pakikipagkapuwa. Pero natutuklasan niya na ang mahahalagang sangkap at pangangailangan ng kanyang mismong buhay at ikinabubuhay ay nasa mga dumarating sa kanya mula sa mga kapatid na lungsod, sa pamamagitan ng mga mahihiwagang maliliit na ilog na madalas ay hindi mabuti at tuwid ang pagdaloy, at marahil ay ni hindi niya alam ang mga pangalan o ang kung saan man itong mga lungsod na ito nakatirk o ano ba ang kanilang kalagayan. ". . . [M]eron pa yatang mga puwang, mga bitak sa baluti na ating pag-aari . . . [na] . . . maaring mangyari na . . . mapahinga pa ang diwa."
Karamihan sa atin ay laging nasa kalagayan ng pag-aari (avoir). Inaamin ni Marcel na halos lahat ay naninirahan sa talukbong ang avoir. Hindi niya sinasabi na hindi siya kasama sa "karamihan" na ito. At lalong hindi rin tayo magpapanggap na hindi tayo kasali sa "karamihan" na ito. Samakatuwid, bakit pa ba nating pinagkaabalahan ang pagmumunimuning ito? Kahit na nakalugmok at naksubsob siya sa pag-aari (avoir), kaya ng bawat tao, ng bawat isa sa atin, kung pagsikapan lamang niyang buksan ang kanyang kalooban ... kaya niyang makita at maranasan, kahit na mula sa malayo ang kanyang tunay na dinamismo tungo sa pakikipagkapuwa ....
Marahil, mula sa mga pagmumunmuning ito, nais kong pangatawang ibahagi sa inyo ang aking nakitang halaga sa pag-eekonomiya sa larangan ng espiritu, sa mismong ginagawa natin ngayon taon muli dito. Pagbabahaginan, pakikipagkapuwa, pakikipagkaibigan. At aangkinin ko ang pangwakas ni Marcel na sinipi ko:
masasabi natin
na ang buod ng pag-asa ay
ang pagka-handang-makipagkapuwa
na umiiral sa kalooban ng tao
na tao na nakasangkot
sa isang karanasan ng pakikipagkapuwa kalooban
sa matinding antas
kaya't ginaganap niya
ang kilus na umiigpaw
sa mga pagtutol ng loob at ng pag-uunawa;
kaya't matibay niyang binibigkas
ang buhay na sariwa at walang wakas;
ang karanasang ito ay
sabay simula ng pagkakaloob
at unang bunga
ng buhay na ito.
Tuesday, August 17, 2004
Pagpapalitan ng Kuro-kuro at Demokrasya: Jurgen Habermas
PAGPAPALITAN NG KURO-KURO AT DEMOKRASYA
Isang Pananaliksik sa Pag-uunawa ni Jürgen Habermas
Ukol sa Demokratikong Lipunan
JEREMY S. ELIAB
Pamantasan ng Ateneo de Manila
Pambungad
"Ang pakikisangkot sa pulitika ay isang pamamaraan upang hawakan ang kilos ng ibang mga tao." Ito ang nakasanayang pagkilala sa pakikisangkot ng tao sa mga usaping panlipunan na mayroong mahalagang bunga sa pang-araw-araw na pamumuhay. Sa mga pangkaraniwang tao, ang kapangyarihang pulitikal ay kakayahan na "gumawa ng mga inaasahang parusa para sa mga hindi pagsunod" bilang paglalagay ng hangganansa mga kilos at gawain ng iba. Ngunit maari ring ang mismong kapangyarihan ang magiging sagabal sa pakikibahagi ng tao, sa pakikipagkapwa-tao, lalo na sa mga bansang nasa ilalim ng diktadurya o batas militar. Sa kabilang banda, maari ring ang kapangyarihang pulitikal ay maging isang kasangkapan ng isang malaya’t maayos na pakikisangkot ng tao sa lipunang demokratiko. Samakatuwid, kung ang pulitika ay isang sistema ng paghawak ng kapangyarihan upang magkaroon ng kaayusan sa lipunan at mabisang pakikisangkot ng mamamayan, isang napakahalagang aspeto ang pamamaraan ng pahawak sa kapangyarihang ito na isinaalang-alang ang pagpapalitan ng kuro-kuro ng mga tao sa lipunang kanilang ginagalawan.
Itong mga kuro-kuro ay laganap sa kahit saang lugar sa lipunan, kahit sa anumang panahon. Maaring sa isang simpleng sari-sari store na pinag-kakaumpukan ng mga tao, sa loob ng bus o sa barberya o sa mga NGO fora. Kung tunay ang pagsasalin ng mga kuro-kurong ito upang maging pormal na polisiya, magiging batayan ang mabisang komunikasyon, mabisang pagpapalitan ng usapin, at pagkakaroon ng kasunduan mula sa iba’t ibang sektor ng mga batas at kodigong nagagawa sa Kongreso.
Ito ang sinusubukang tingnan ni Jürgen Habermas sa kanyang librong Between facts and norms. Sa kanyang pagtalakay sa batas, nais niyang pagpagin ang iba’t ibang pananaw ng mga teorya ng batas at teorya ng katarungan. At sa pagpapagpag ng mga ito, nagkakaroon ng pagpapalitan ng kuro-kuro, sa kanyang pagtatalakay, upang palabasin ang isang bagong pananaw ukol sa batas, isang pananaw na naka-ugat sa malayang pagpapalitan ng kuro-kuro upang humantong sa isang lipunang malaya at makatarungan.
Ayon sa teksto ni Habermas, ang modernong pagtingin sa batas ngayon ay kailangang linawin. Kailangang makita ng mga nasa larangan ng gumagawa ng batas at mga nasa lipunang pangmamayan ang igting na nanahan sa batas. Itong igting ang siyang buhay ng lahat ng batas upang maging isang epektibong kasangkapan ng pakikisangkot ng tao sa lipunan at mabisang pamamahala ng gobyerno. Nasa puso ng bawat batas ang igting na ito, na kung makakaligtaang makita ay nagbubunga ng isang "tagilid na pananaw" (BFN, xx) sa dinamikong katotohanan ng batas.
Kaya ang pananaliksik na ito ay isang paglalahad ng halaga ng malayang pagpapalitan ng kuro-kuro, at kung paano ito nagbubunga ng isang malaya’t demokratikong lipunan na mayroong matatag na batas, na sinusunod ng mga mamamayan ayon rin sa tindi ng kanilang pakikisangkot sa pagpapalitan ng kuro-kuro. Sinisikap na ibalangkas ng pananaliksik na ito ang pag-uunawa ni Habermas sa batas at demokrasya. May mga halimbawa’t kongkretong pangyayari sa pulitika at lipunang Pilipino na tatalakayin sa huling bahagi, isang maliit na sanaysay ng manunulat sa Tambuli ng Maralita na tinatalakay dito ang P.D. 772 (Penalizing Squatting and Other Similar Acts) at ang Batas Pambansa 8368 (An Act Repealing Presidential Decree 772).
Ang Pagpapalitan ng Kuro-Kuro Bilang Saligan ng Katarungan
Sa modernong panahon, lalo na sa panahon na nauuga ang pundasyon ng ontolohikal na pagbibigay dahilan sa mga bagay-bagay na nangyayari sa lipunan, naging isang tunay na pagkakataon rin ito upang bumaling sa ibang ugat na wala ang mga sinauna’t di-natatanong na palagay ng metapisika. Ito ang pagsilang ng konsepto ng deliberatibong demokrasya, isang konsepto na ang demokrasya sa isang lipunan ay hindi lamang nakakasalalay sa isang paninindigan na ang sining ng pulitika ay isang pamamahala ng kapangyarihan upang magkaroon ng kaayusan ang lipunan, kundi isang konseptong ang kapangyarihan ng mga taong nakikipagkapwa ay isinalin sa batas, hindi lamang sa panahon ng halalan, kundi kahit na sa pangkaraniwang panahon ng pagsasabatas ng mga matinong panukala mula sa hinubog na opinyon ng mga mamamayan.
May ibang laganap na pananaw sa Pilipinas. Kapag ang isang pulitiko ay naihalal bilang isang lingkod-bayan, nasa pag-uunawa ng pulitiko na ang paghahalal sa kanya ay isang pagbibigay ng kapangyarihan sa kanya ng mga tao. Ibig sabihin na nawawala ang deliberatibong relasyon ng isang publikong opisyal sa mga tao kapag nasa posisyon na siya. Samakatuwid nangyayari lamang ang isang pagpapalitan ng kuro-kuro bago ang halalan, hindi pagkatapos ng halalan. Hinayaan na lamang ang isang mambabatas na gawin ang kanyang "nais gawin" na walan na ang patuloy na deliberasyon sa mga tao, na wala na ang tunay na pagpupulso sa mga mamamayan na kanilang sinasakupan o bilang kinakatawanan. Tunay itong makita sa usapin ukol sa pagbabago ng Saligang Batas noong 1997.
Ayon pa sa isang manunuri ng pulitika sa Pilipinas:
Kahit na ang batas [local government code] ay hindi magagamit [ng mga mamamayan], sapagkat sinasabi lamang nito ang mekanismo ng pakikisangkot; wala sapat na kapangyarihan [ang mamamayan] … . Kaya magiging mabunga lamang sa mga sektor na ito ang kanilang pakikisangkot sa lokal na pamamahala, lalo na sa mga pook na ang mayor o gobernador ay nagbibingingihan sa mga sinasabi ng mga tao, kung makakita sila ng isang tuwirang landas upang maihain nila ang kanilang mga problema sa isang mas may mabigat ang dating. At hindi makikita itong landas sa 1991 Local Government Code, kundi sa Election Code of the Philippines.
Kaya kung ang batas na naisasagawa ng mga pulitikong ganito ang pag-uunawa sa halaga ng kapangyarihang pulitikal, nagiging isang nakasarang pinto ang Kongreso at ang mga lokal na konseho. Nararapat lamang sa deliberatibong demokrasya ang pakikisangkot na nagbubukas ng dinamikong ugnayan ng pamahalaan sa mga tao. Itong pag-uunawa sa katangian ng demokrasya ay isang pag-aabala na ang pakikisangkot ng mamamayan sa prosesong demokratiko ay may isang katangiang rasyunal -- na ang pagboto, halimbawa, ay hindi lamang isang katipunan ng pagkiling ng ninanais ng mga mamayan kung sino ang mamamahala sa kanila, kundi sumusunod rin sa isang proseso ng pinagmunihang ugnayan at paghubog ng matinong kuro-kuro kung paano sila pamahalaan. Sa ganitong paraan, nahuhubog ang mga tao tungo sa isang mas pinag-isipang opinyon at mga usaping mas may kinalaman sa kanilang buhay, sa halip na ang pagkapopular ng mga kandidato.
Ang batas na nalilikha mula sa mabisang pagpapalitan ng kuro-kuro ay may malaking epekto tungo sa isang malusog na pakikisangkot ng mamamayan. Ayon kay Habermas, ang bawat batas na nalilikha ay may dalawang mukha – isang katangian na dapat makita sa modernong teorya ng batas (BFN, 32). Sa bawat batas nanahan (1) ang pagiging tunay na panlipunang katotohanan nito bilang umiiral at napapatupad, at (2) ang kakayahan ng isip rasyunal na angkinin ang katotohanan at pagka-lehitimo ng batas. Sa isang batas na ipinasa, halimbawa ng Kongreso at ipinapatupad ng Pamahalaan, nagiging isang parang "nilalang" ito na umiiral sa buhay ng mamamayan tulad ng mga bagay, na ipinapatupad at sinusunod. At ang batas ring ito ay hindi lamang basta ipinapataw ng maykapangyarihan, kundi nauunawaan, tinatanggap at sinusunod rin ng mamamayan bilang isang lehitimong patakaran na angkop para sa kanila.
Kaya ang batas ay hindi lamang mga patakarang "dapat sundin" ng mga tao, kundi nagpapakita ring may sinasabi ukol sa rason ng tao na tumatanggap at kumikilala sa batas. Kinikikaka ng mamamayan ang batas hindi bilang mga "dapat sundin" lamang kundi bilang mga adhikain at layunin upang ang kani-kanilang buhay ay maging isang maayos at masaya.
Pag-ugat ng Batas sa Rasyunal na Pag-iisip ng Tao
Iniugat ni Habermas ang kanyang pag-uunawa ukol sa pagka-lehitimo ng batas kay Kant. Bakit ba sinusunod ng mga tao ang pinapatupad na batas? Ayon kay Kant, ang pag-uunawa sa batas ay laging nasa liwanag ng pantay na mga batayang karapatan ng bawat isang taong malaya. Itong mga karapatan ay nakaugat sa isang unibersal na prinsipyo ng batas (Rechtsprinzip) na ang ibig sabihin "ang katipunan ng mga kalagayang posibleng gumalaw ang isang moral na nilalang, upang gawing pangkalahatan ang isang nais ipatupad na patakaran sa panlabas na kilos ng mga indibidwal" (BFN, xii).
Samakatuwid, ang batas ay may kinalaman sa kalayaan ng bawat isang indibidwal. Pinapalagay ng Kantianong pag-uunawa na ang batas ay "katipunan ng mga kondisyong maaring galawan ng malayang pagpapasya (Willkür) ng isang indibidwal na maaring pag-isahin sa mga malalaya ring pasya ng iba alinsunod sa isang unibersal na batas ng kalayaan." Kaya mayroong ibig sabihin si Kant ukol sa katangian ng batas na ginawa ng tao: na ang batas ang (1) nagbibigay ng hangganang angkop at sapat upang ang bawat isa ay maaring kumilos ng malaya upang hanapin ang kanilang tagumpay at kasiyahan; (2) na ang batas ay nakasalalay sa prinsipyo ng kalayaan, na lahat ay may kalayaan na dapat angkinin at galangin ng bawat isa. Hinihingi ang minimum na panggalang mula sa mga tao.
Kaya ang batas ay humihingi sa bawat tao ng paggalang, sapagkat ang paggalang dito ay pagkilala sa kalayaang nanahan sa bawat isa. Kaya nagiging lehitimo ang batas kung ipapatupad at ipapataw ito, kapag nakaugat ito sa konsepto ng kalayaan. "Ang pagpataw [ng batas] ay maaring bigyang-dahilan lamang kung iniiwasan nitong mangyari ang mga sagabal sa kalayaan" (BFN, 29).
Halimbawa, kapag ang isang batas ay ipinapatudad ng lokal na pamahalaan, kailangan isinaalang-alang na ang panukala ay dumaan sa proseso ng debate at pagdinig sa lahat ng kuro-kuro ng mamamayan o ng mga taong nasasangkot. Sa ganitong paraan, nakikita ng mga tao na ang batas ay karapat-dapat ngang sundin sapagakat dumaan ito sa isang rasyunal na pagpapalitan ng posisyon ng lahat na nakasangkot. Kapag ito ay naisabatas at ipinapatupad, may kasama itong parusa upang pigilin ang anumang paglabag. Ngunit hindi nakikita ng mga tao ang batas sa liwanag ng isang "masamang tao", ibig sabihin hindi nakikita lamang ang batas bilang sistema lamang ng mga parusa. Nauunawaan ng mga tao ang batas bilang isang positibong patakaran na kailangang sundin, sapagkat may sinasabi ito ukol sa kalayaan ng bawat isang indibidwal.
Samakatuwid, ang pag-uugat ng batas sa unibersal na prinsipyo ng kalayaan ng bawat isa, "sa isang pangkalahatang kapakanan ng tao," ang nagbibigay-dahilan upang sundin ng bawat moral na tao ang batas. Nakikita dito na bumabalik sa rasyunal na pagbibigay ng dahilan sa pagka-wasto, pagka-lehitimo ng batas. Nagiging isang batayan ang kakayahan ng rason na magbigay ng katwiran sa pagkalehitimo ng batas, na inaangkin naman ng isip at kumikilala sa batas bilang dapat sundin at tupdin. Bukal ng batas ang mismong deliberasyon, buhay ng batas ang patuloy pang deliberasyon at pagbibigay katwiran, at deliberasyon pa rin ang kikitil sa batas kapag hindi na ito ayon sa pantay-pantay na kalayaan ng bawat isa, hindi lamang ayon sa pangkalahatang kapakanan ng tao.
Angkla ng Batas sa Deliberasyon
Sa teorya ng deliberasyon ni Habermas masisilayan ang pagsisikap na buhayin ang kakayahan ng rason, ang kakayahan ng isip na magmuni ukol sa mga bagay ng may halaga sa buhay pulitika ng tao. Higit sa lahat, kung ang batas na siyang puno at dulo ng sistemang pangkatarungan ng isang lipunan, matindi ang hamon sa isang mainam na deliberasyong rasyunal sa proseso ng pagsasabatas ng mga panukala. Ang sukatan ng mabuting batas o masamang batas ay nasa antas ng pagpapalitan ng kuro-kuro ng mga mamamayan, ng mga pangkat na hindi kasangay ng pamahalaan (NGO), ng mga iba pang lugar na maaring maging kalagayan ng pagsibol ng di-pormal na pagpapalitan ng opinyon.
"Ibig sabihin ng karapatan na makisangkot sa pulitika ay ang legal na pagsasalin ng publikong opinyon-at-paghubog-ng-loob tungo sa legal balangkas na nagiging ganap sa mga polisiya at mga batas" (BFN, 151). Mahalagang makita na sa pag-uunawa ni Habermas, ang pagsasabatas ay hindi lamang isang paggawa ng hangganan sa mga kilos ng tao at pagtatanggal ng mga sagabal sa kalayaan ng bawat isang kasapi ng lipunan. Ang pakikisangkot sa mga usaping pulitikal, lalo na sa pagsasabatas, ay isang pangangailangan upang lumikha ng mga lehitimo’t makatarungang batas. Nakasalalay ang pagkalehitimo ng at pagkamakatarungan ng batas sa antas ng pakikisangkot ng mga tao.
Kinakailangan ang malayang deliberasyon ng mga mamayan sa bawat pagsasabatas, sapagkat nagkakaroon lamang ng lehitimong kapangyarihan ang batas na dapat itong ipatupad kung nakikita itong may tuwirang ugnayan mula sa mga tao.
Ito ang kapangyarihan ng komunikasyon, ang kapangyarihan ng malayang usap-usapan ng mga mga mamayan na nagtitiyak sa pagiging lehitimo ng batas. Ayon pa kay Hannah Arendt, "Ang kapangyarihang bumubukal mula sa pagitan ng mga tao kung sama-samang kumikilos, at naglalaho sa sandaling maghiwa-hiwalay sila." Sa pananaw na ito, ang batas sa lipunan at ang kapangyarihan ng komunikasyon ay nanggaling sa opinyon, na marami ang publikong nagkakasundo (BFN, 147). Samakatuwid, may isang mahigpit na ugnayan ang pagkilos ng malayang usap-usapan sa pagsasagawa ng mga makatwiran at lehitimong batas.
Sa pamamagitan ng pagpapakilos ng kapangyarihan ng komunikasyon, na maaaring nangyayari sa kahit na anong anyo sa larangan ng mga di-pormal na pook-usapan, unti-unti itong naging isang potensyal, na lumalawak ang impluwensiya, kumakalat sa mga tao, at makakarating sa mga pormal na usapan. Ang mga ganitong namumuo na mga opinyon ay hindi dapat tanggihan ng mga may hawak ng kapangyarihang magsabatas ng mga adhikain ng mga tao sapagkat sa mga opinyong ito tunay na napupulsuhan ng pamahalaan ang bayan.
Kaya ang batas ay isang instrumento ng pagsasalin ng kapangyarihan ng komunikasyon sa kapangyarihan ng pamamahala (BFN, 149). Ang batas ay kailangang tingnan bilang isang kasangkapan ng pagdadala ng opinyon ng mga taong dumaan sa isang deliberasyon upang maging isang lehitimong batas maging isang legal na balangkas na tinatanggap ng mga tao. Ang pagka-lehitimo ng batas ay humihingi ng batayan mula sa mismong deliberasyon at pagtatanong ng rason, at hindi sa kakayahan at pulitikal na puwersa ng isang pamahalaan.
Pagsasanib ng Di-Pormal na Kuro-kuro sa Pormal na Balangkas
Laganap ang iba’t ibang anyo ng deliberasyon sa di-pormal na larangan. Kung tutuusin, buhay ng mismong pangkaraniwang mamamayan ang mismong deliberasyon sa mga usap-usapang nangyayari sa mga lokal pook sa kapaligiran. Ayon pa kay Rainier Ibana:
"Ginagawa ito sa pang-araw-araw na usap-usapan. Tuwing nag-uumpukan sa tindahan, naghihingutuhan sa mga baitang ng hagdanan, nagtatalo o nagtsitsismisan sa mga barberya o byuti parlor, tinutupad na ang deliberasyon. Totoong maliliit na antas lamang ang mga halimbawang nabanggit. Subalit maging isang higit na malawakang antas, ipinakikita ng mga umuusbong na mga kilusang hindi kasangay ng pamahalaan (NGOS) na maaring makabuo ng mga grupong nakabatay sa deliberasyon" (PM, 100).
Ito ang mga pook na dapat buhayin at bigyang pansin ng pamahalaan. Ayon pa kay Habermas, sa isang demokratikong pamamahala ay dapat isinasaalang-alang ang isang malinaw na proseso kung paano napapakinggan ang mga opinyon ng tao mula sa mga di-pormal na larangan (BFN, 349). Kailangan na sa isang sistema ng batas, lalo na sa Saligang Batas, may malinaw na patakaran at mekanismo ang pagsasalin ng mga kuro-kuro ng tao tungo sa paglikha batas, at may sapat ring kapangyarihan ang pamahalaan kung naipapatupad itong patakarang nangangalaga sa proseso ng deliberasyon upang maipagtatanggol ang mga tinig ng lahat, lalo na ang mga nangangailangan ng pansing panlipunan tulad mga abang maralita.
Isang panlipunang kalawakan ang publikong larangan ng deliberasyon (BFN, 360). Binubuo ito ng isang balangkas ng komunikasyon na nakaugat sa lifeword sa pamamagitan ng mabisang sapot na ugnayan ng mga pangkat na hindi kasangay ng pamahalaan. Ito rin ang mistulang "tainga" na nagbibigay ng babala kapag mayroong problema sa isang lipunan. Sa isang demokratikong lipunan, hindi lamang instrumento pakikinig sa mga suliraning panlipunan ang publikong larangan, maari rin nitong kilalanin ang mga problema ayon sa uri nito, magbigay ng mga mungkahing solusyon, ipadama at iparating ang mga ito sa pintuan ng demokratikong proseso, ang Kongreso man o lokal na konseho. Dahil na rin sa di-pormal ang talakayan, at nakabatay pana-panahong pag-usap-usapan ng mga tao, may hangganan ang sariling kakayahan ng publikong larangan upang bigyang solusyon ang mga panlipunang problema. Hindi lahat ng problema at gusot ay naaayos sa publikong larangan.
Tunay ngang mayroong nakatago at pinapalagay na pagkakaunawaan na naroroon na sa lifeworld (BFN, xvi). Itong pagkakaunawaan ang nagpapatatag, umaayos, nagpapabuo ng mga pangkat. Ang sinaunang pagkakaunawaan ang sandigan ng pagpapalitan ng kuro-kuro – naroon ang mga sinaunang di-pormal na mekanismo upang ayusin ang di-pagkakaunawaan sa mababang antas, sa kakayahan ng rason at sa bisa pagkakaisa ng mga tao, at bunga ng pagkakahawig ng kanilang kultura, tradisyon at pagpapahalaga.
Kaya halimbawa lamang sa isang pangkat ng maralitang taga-lunsod, sa loob ng kanilang pamayanan, may sarili silang tradisyon at kultura kung paano harapin ang mga maliliit na problemang nakahain sa kanila, may sarili silang pamamaraan ng pagsasalita na madaling naiintindihan nila. Kaya kapag may namatayan sa pamayanan, may isang umiikot na tao upang humingi ng abuloy sa bawat tahanan. Hindi na tinatanong ng mga tao kung bakit may umiikot, hindi na sila tinatanong kung bakit kailangang humingi, hindi na nila dinadaan sa deliberasyon kung mangkano ang ibibigay. Ito sinaunang pagkakaunawaan na batayang sinasandigan ng pang-araw-araw na kilos at ugnayan ng mga tao. Sa pamamagitan nito, nasasala ang mga kailangang idaan sa deliberasyon – nababawasan sa mga kailangang ilagay sa usap-usapan.
Ibig sabihin, maaring ituon ang mismong enerhiya ng pagpapalitan ng kuro-kuro sa mga mas mahahalagang usapin sa halip na sa mga maliliit na mga bagay. Kung mas may mabigat na problemang panlipunan na hindi nakakayanang ayusin ng panloob na mekanismo ng isang pamayanan, lalo na pag may panlabas na salik o dayuhang nakasangkot, dito pumapasok ng mas malawak na deliberasyon at usapan na lumalampas sa konteksto ng pamayanan.
Mula sa lifeword nakaugat ang publikong larangan. Ang usapan sa antas ng publikong larangan ay maaring nakatutok sa isang usapin, na unti-unting gumugulong sa iba’t ibang liwasan, sa iba’t ibang pook ng usap-usapan. Sa daloy ng panahon, nagiging isang malakas na opinyon publiko ang mga ito na maaring makiugnay rin sa ibang usaping panlipunan. Dito sumusulpot ang papel ng pangkat o koalisyon ng mga pangkat na nagtataguyod ng mga usapin sa pamamagitan ng pormal na proseso upang dalhin ang opinyon sa pormal na larangan ng debate – gawin itong balangkas unibersal sa pamamagitan ng pagsasabatas.
Ayon kay Habermas, "ang daloy ng komunikasyon mula sa paghubog ng opinyon, sa pagsasabalangkas ng halalan at mga pasyang lehislatibo ay nagbibigay katiyakan na ang impluwensiya at kapangyarihan ng komunikasyon ay naisasalin sa pamamagitan ng pagsasabatas tungo sa pamamahala" (BFN, 299). Nagiging pormal na balangkas, hindi laman ang laman ng mga usapin, kundi ang uri ng malayang usap-usapan, kaya ang batas ay kinikilala, tinutupad at tinatanggap ng mga tao sapagkat may tuwirang sinasabi at inaayos ang batas sa kanilang buhay. Itong mga inaayos ng batas na nailikha ay ang mga bagay-bagay na hindi kayang ayusin ng di-pormal na balangkas ng lifeword at ng publikong larangan. Ang pag-aayos ay dumadaan sa isang komplikadong pagpapatupad ng pamahalaan, ng korte, at ng mga iba’t ibang ahensiya ng gobyerno.
Ngunit ang batas ay kasangkapan ng nilalayong pagkakaunawaan ng bawat isa bilang may malayang pagkilos upang hanapin ang kanilang tagumpay, dapat may paggalang rin sa iba, na may karapatang ding hanapin kanilang tagumpay at katuparan ng buhay ng sama-sama. Dito lumalabas ang dalawang mukha ng batas na nangangalaga ng publikong kapakanan at ng pribadong kalayaan ng bawat isa. Nasa igting na ito makikita ang isang ga-buhok na pagitang nagsasagisag ng katarungan sa isang lipunan demokratiko.
Batas sa Loob ng Igting ng Publikong Autonomiya at Pribadong Autonomiya
Mayroong dalawang paradigma kung paano unawain ang modernong batas. Madalas may sinasabi ang mga tao ukol sa mga pribadong pag-aari at publikong ari-arian, publikong lupain at pribadong lupain. Kung sa lipunan umiiral ang dalawang laranga ito – ang larangan ng pribadong indibidwal at publikong maaring galawan ng indibidwal, kailangan rin isaalang-alang ito sa pagsasagawa at pagpapatupad ng batas. Kung ang isang batas ay wala sa igting ng dalawang larangan, lalabas ang pagka-hindi makatarungan ng batas, samakatuwid, hahantong sa pagka-hindi lehitimo nito, at samakatuwid, sa pagpapawalang bisa nito.
Kung may mga batas man na naipasa na isinaalang-alang lamang ang makitid na interes ng iilang indibidwal na walang pag-sasaalang-alang sa kapakanan ng pangkalahatan, sa huli, kailangang ipawalang bisa ring ito sa pamamagitan ng deliberasyon. Ang deliberasyon pa ring ang sukatan kung ang batas ay kailangang ipawalang bisa o panatilihin, sapagkat "tungkulin ng deliberasyon na ungkatin ang mga nagtatagong mga interes na humahadlang sa pakikipagkapwa-tao" (PM, 93). Lalabas ang pagka-hindi makatarungan ng batas kung hindi kayang magbigay ng sapat na katwiran ang mga gumawa nito upang panatilihing pinapatupad. Lalabas ang pagkiling nito kung hindi maipapaliwanag at bigyan ng sapat na katwirang sinasang-ayunan rin ng iba, ang mismong pagkiling nito sa mismong akto ng proseso ng deliberasyon.
Ang unang paradigma sa pag-uunawa sa katutubong katangian ng batas ay tinatawag na klasikong liberal na pinangugunahan ng mga pilosopong tulad ni John Locke (BFN, 296). Binibigyang diin ng pananaw na ito ang impersonal na katangian ng batas at ang pagtatanggol ng karapatang indibidwal. Ang pagkalehitimo ng pamahalaan ay nakabatay sa pangangalaga ng kalayaan ng bawat indibidwal, madalas itong tinaguriang karapatang pantao (BFN, xxv). Ang kaganapan ng kalayaan ay nasa pagsisikap na hanapin ng tao ang kanya-kanyang galing at kabutihan. Dapat isaalang-alang sa bawat pagpapatupad ng batas ang indibidwal na karapatan at kalayaan.
Ang isa namang pananaw ay ang republikanismo (BFN, 300) na bumubukal mula sa pag-iisip nina Platon, Aristoteles at Jean-Jacques Rousseau. Itinatanghal nitong pananaw ang demokratikong proseso bilang isang sama-samang deliberasyon upang magkaunawaan ang mga mamamayan ukol sa pangkalahatang kabutihan at kapakanan. Kaya ang kaganapan ng kalayaan ay hindi makakamit sa paghahanap ng pribadong kasiyahan kundi sa malayang pakikisangkot ng bawat kasapi sa lipunan, sa pakikiisa ng bawat kasapi sa mga pamamaraan ng pamamahala. Ang pagkalehitimo ng batas ay nakaugat sa isang popular na soberenya, sa isang kolektibong kasarinlan ng pamamahala.
Sa modernong pag-uunawa ng batas, ayon kay Habermas, naroroon itong igting o tensyon ng publiko at pribadong kapakanan, ang publikong larangan at ang pribadong larangang ginagalawan ng tao. Lahat ng batas ay nangangailangan ng panlabas na pagkilala ng mamamayan (publiko), ngunit nangangailangan rin ng rasyunal na batayan upang matanggap ng mga indibidwal na mamamayan (pribado) ang mga ito bilang lehitimong batas na humihingi ng kanilang pagtupad. Kaya ang mismong malinaw at rasyunal na pag-uugat ng pagkalehitimo batas ay kailangan, sapagkat dapat ipatupad ang mga batas na walang pagpapalagay na umiiwas sa pagtatanong ng rason, tulad, halimbawa, ng relihiyosong pananaw. Hindi maaring iugat ang pagka-lehitimo ng batas sa mga pagpapalagay na ibinabawal ang pagtatanong at deliberayon ayon sa kakayahan ng rason at pagbibigay katuwiran. Ganyan ang katangian ng modernong batas.
Sa ating nakita, kailangang ang bawat batas ay tiyak na nangangalaga ng dalawang larangan na nabanggit. Kailangang malinaw na nakasaad sa batas ang larangan na maaring galawan ng mga pribadong mamamayan upang malayang magpasya at hanapin ang kanilang personal na tagumpay at kasiyahan. Samakatuwid, dapat nasa diwa ng batas ang paggalang sa pribadong autonomiya. Sa kabilang banda naman, upang maging mabisa ang pagpapatupad ng batas, kailangang malinaw ring makita ng mga matitinong tao ang rasyunal na hangganang ipinapataw ng batas. At kapag nakita ito ng mga tao, maliwanag nilang kilalanin na ang kaayusang legal, ang publikong larangan na ginagalawan nila, ay nagmumula mismo sa kanilang kakayahang magsabatas ng matino’t katanggap-tanggap sa rason na mga panukala upang pangalagaan ang pangkalahatang kapakanan ng tao. Samakatuwid, nasa diwa rin ng batas ang paggalang sa publikong autonomiya.
Sa batas na laging may dalawang mukhang bumabaling sa pribado at publikong autonomiya, paano ito natatamo? Kung ang modernong batas ay laging isinaalang-alang ang kalayaan ng bawat kasapi sa lipunan sabay ang mismong kolektibong kapakanan ng mga tao, ano ang batayan upang tiyaking nasa tensyon ng dalawang sukdulan ang pagsasagawa ng batas at pagpapatupad ng batas? Ito ang papel ng deliberatibong pulitika ni Jürgen Habermas.
Deliberatibong Pulitika At Paghubog ng Opinyon
Kung hahanapin ang kondisyon na pinanggalingan ng batas, maliwanag na makikita ito sa lehislatibong pamumulitika, isang bahagi lamang ng masalimuot at malawak na larangan ng prosesong pulitikal. Ayon kay Habermas, ang pulitika ng pagsasabatas ay dapat sumusunod sa patakaran ng malayang pagpapalitan ng kuro-kuro upang maiugat ang mga nalilikhang batas sa deliberasyon ng rason at pagtitimbang ng iba’t ibang pananaw. "Tiyak na ang mga patakaran lamang na dumaan sa deliberasyon ang masasabing tunay at lehitimo kung ang mga nagkakasundo ang mga apektadong tao na bahagi sila ng proseso ng deliberasyon" (BFN, 107). Ibinabatay ang pagka-lehitimo ng batas sa prinsipyo ng deliberasyon upang maiwasan ang isang moralistikong interpretasyon ng at pagbibigay diin sa pribadong autonomiya o pagpapalagay ng karapatang pantao. Nais ni Habermas na iwasan ang pagkukulang ng ibang teorya ng pulitika at batas na nakabatay sa bigat ng mga palagay ontolohikal, at sa halip iniuuwi niya ang batayan sa mismong proseso ng deliberasyon. Sa pamamagitan ng deliberasyon, inuugnay niya at nilalampasan ang pananaw ng liberalismo at ng republikanismo. "Kinukuha ng teorya ng pagpapalitan ng kuro-kuro ang mga elementong nanggagaling sa dalawang panig at pinagsasanib ito sa konsepto ng isang ideyal na proseso para sa deliberasyon at pagpapasya" (BFN, 296).
Ano ba ang nangyayari sa deliberatibong pulitika? At ano ang mga hinihingi ng ganitong proseso upang makamtan ang pagsasabatas ng makatarungan at lehitimong batas o polisiya? Una, sa liwanag ng tensyon sa pagitan ng pribadong autonomiya at publikong autonomiya, nangangailangan ng isang katipunan ng abstraktong karapatan na kilalanin ng mga mamamayang nagnanais na isailalim ang kanilang buhay sa isang lehitimong batas. Ang mga abstraktong karapatan ang magiging isang sistema ng mga karapatan na kinikilala ng bawat isang malayang kasapi ng lipunan bilang bukal ng pagkakasundo at pakikipagkapwa-tao (BFN, 409). Itong mga karapatan ang magtatakda ng mga pangkalahatang kalagayan na karapatdapat upang itatag ang mga prosesong demokratiko ng deliberasyon ukol sa mga batas at sa pulitika. Kaya, kailangan munang ihanda ang angkop na kalagayan na ginagawang posible ang mismong deliberasyon pulitikal.
Hinati ni Habermas sa limang mahahalagang karapatan itong nararapat na kalagayan: (1) ang batayang karapatan ng pagkapantay-pantay; (2) ang karapatang makibahagi sa pangkat; (3) ang karapatan sa isang makatarungan proseso (BFN, 122). Itong tatlo ang nangangalaga sa pribadong autonomiya ng bawat isa. Binibigyang diin nito ang kalayaan ng bawat isa, na pantay rin sa kalayaan ng iba, upang magpasya ukol sa personal na hinahanap na tagumpay at kaligayahan.
Sa kabilang banda, kailangan rin ang karapatan na nangangalaga sa publikong autonomiya. Ito ay ang (4) karapatang makibahagi sa pulitika (BFN, 127). Binibigyang diin ni Habermas na ang publikong autonomiya at pribadong autonomiya ay kinakailangan sa lahat ng pagkakataon sa deliberatibong pulitika. Hindi maaring lamunin ng kolektibong papapasya ang kalayaan ng indibidwal, gayundin, hindi maaring mangibabaw ang indibidwal na pagpapasya upang apakan ang pangkalahatang kapakanan.
Kung wala ang unang tatlong karapatan, maglalaho ang pribadong autonomiya. Ibig sabihin kalayaan ang mga mamayang nasa ilalim ng batas ay pumapangalawa lamang sa pangkalahatang kapakanan. Nagiging isang hungkag batas sa liwanag pagka-maaring-tanggapin ng mga malayang mamamayan. Ngunit kung wala naman ang mamamayan ang karapatang makibahagi sa larangan ng pulitika, lalabas na ang kalayaan ng bawat kasapi ay isang "maka-machong" pagpapataw ng kapritso sa halip na pagpapakita ng kakayahang pamahalaan nila ang patutunguhan na kanilang sama-samang pamumuhay sa isang matinong paraan.
Ang karapatang makibahagi sa pulitika ang nagbibigay sa mamamayan na hubugin at palaguin pa ang karapatang kanilang tinatamasa bilang mga malayang mamamayan na may pribadong autonomiya. Samakatuwid nagiging mambabatas ang mamayan sa pakikisangkot sa deliberatibong pulitika, na kung tutuusin, sila rin mismo ang sasailalim sa mga batas na malilikha.
Ngunit hindi lamang hanggang sa pakikibahagi sa pulitika ang karapatan. Ang (5) karapatan sa panlipunang pagkawanggawa ang ikalima na tumutugon upang maisasagawa ang nauunang apat na karapatan (BFN, 123). Ito ang karapatan na nagtitiyak na ang mga mamamayan ay may sapat na batayang pangangailangang materyal upang maging mabisa, magaling at mainam ang kanilang malayang pagkilos at pakikisangkot. Tunay ngang hindi maaring makisangkot ng lubusan sa deliberasyon o sa protesta ang isang taong gutom. Hindi nga mahahanap ng taong malaya ang kanyang tagumpay kung wala siyang sapat na tirahan at walang sapat na kita upang tustusan ang pang-aaraw-araw na buhay at pagpapalitan ng kuro-kuro.
Ang mga karapatang nabanggit ay mga pangangailangan upang mapangalagaan ang malayang pagpapalitan ng mga mamamayan. Ngunit hindi pa pumapasok doon ang papel ng poder ng pamahalaan na mayroong sangkap (pulis) upang ipatupad at panatilihin ang sistema ng karapatan. Ito ang isa pang pag-usad ng palitan ng kuro-kuro mula sa larangan ng mga mamamayan tungo sa larangan ng institusyon at mga balangkas panlipunan.
Ayon kay Habermas, ang pagpasok ng institusyon at balangkas panlipunan ay nangangailangan ng isang malinaw na prosesong demokratiko. Ang batas na ipinapatupad ng pamahalaan ay dapat kinikilala ng mamamayan bilang lehitimo at katanggap-tanggap sa pamamagitan ng malawak na pagpapalitan ng kuro-kuro ng mamamayan at kanilang mga kinatawan. Isinaalang-alang ng proseso ng pagpapalitan ang paghubog ng mga opinyong pulitikal at "loob" ng mga mamamayan (BFN, 159). Samakatuwid, ang pagpapalitan ng kuro-kuro o ang deliberasyong publiko ay hindi lamang isang intelektwal na diskurso ng mga pulitiko, kundi isang paggamit ng kakayahan ng rason, ng isip, ng debate na nanggagaling sa pagpapahalaga, interes at pagkatao ng mamamayan.
Dito makikita ang buhay ng demokrasya sa isang mainam na pagpapalitan ng kuro-kuro upang hubugin ang isang panukala. Kaya, "nanahanan sa patakaran ng deliberatibong pulitika ang pinakasentrong elemento ng prosesong demokratiko" (BFN, 296) Sa pamamagitan ng deliberatibong pulitika, pinagsasama-sama ng mga mamamayan sa isang "palayok" ang kayamanan ng kanilang pagmumuni-muni at pag-iisip upang bumuo ng isang mas bukas na pananaw, mahalagang panukala o matatag na opinyon. Bumubukal mula sa "palayok" na ito ang kapangyarihan ng komunikasyon na mayroong napakalakas na dating sa mga pormal na pagpapasya sa Kongreso man o sa Malacanang. Naisasalin mula sa mabisang pagpapalitan ng kuro-kuro ang "kalooban" ng mga mamayan upang maging isang kalooban pulitikal (political will), maging isang pasyang pulitikal, hindi lamang sa panahon ng halalan.
Kaya, ang demokratikong lipunan ay nakabatay sa antas ng deliberasyong nangyayari sa mula sa di-pormal na larangan hanggang sa institusyon at pagsasabatas. Ang layunin lagi ng deliberasyon ay ang paghantong sa isang pagkakaunawaan ng mga mamamayan, isang kalagayang maging posible ang pakikipagkapwa-tao upang hanapin ng bawat isa ang personal na tagumpay at kaligayahan, samakatuwid, magpakatao. "Hinihingi ng teorya ng pagpapalitan ng kuro-kuro ang mas mataas na antas ng pakikipagkapuwatao sa mga proseso ng pagkakaunawaan na nangyayari sa pamamagitan ng mga patakarang demokratiko o ang sapot ng komunikasyon sa loob ng publikong larangan" (BFN, 299). Ang deliberatibong pulitika ang hantungan ng masalimuot na paghubog ng opinyon at indibidwal na kalooban. Nakikita at nararamdaman ng ang tunay na pulso ng mamamayan, ng bayan sa prosesong ito.
P.D. 772 at Pagpapalaya ng Maralitang Taga-Lungsod: Isang Mapanuring Sanaysay (supplementaryo)
Kawawa ang nagpapait ng hatol
at nagtatapon ng katarungan sa lupa!
Niyuyurakan ninyo ang dukha …
pang-aapi sa matuwid, panghihingi ng lagay,
pandaraya sa mga dukha sa hukuman.
(Amos 5: 7, 11a, 12b)
"Ligaya ang itawag mo sa akin." Ito ang aking naririnig sa mga batang maliliit na naglalaro sa kalsada. Naging uso ito sapagkat ang pelikulang Ligaya ang naging bukambibig sa showbiz, mga tabloid at maging sa usapan sa loob ng bus at jeep. Sino ba naman ang ayaw maging maligaya sa gitna ng paghihirap na nararanasan ng Pilipino, lalo na ng mga maralitang taga-lungsod? Kahit sa pangalan lamang, may bakas ng pangarap at pag-asa upang lumaya mula sa sakit, kirot at paghihirap ang mga batang ito.
Napapanahon sa palabas na Ligaya ang pagpapawalang bisa ng P.D. 772 sa ating Mababang Kapulungan. Isang panukalang batas bilang 5185 (HB 5185) na ipinasa ng dalawang komite, na pinangungunahan nina Mambabatas Andolana, Apostol, Lagman, Liban at Montemayor, ang nakasalang sa bulwagan ng Kongreso. Nilalayon nitong panukalang batas na baklasin ang matagal nang nakabaong paratang: kriminal ang mga mahihirap na walang lupa. Sapagkat ayon sa P.D. 772, otomatikong kriminal ang lahat na walang lupang nagtitirik ng kanilang tahanan sa mga nakatiwangwang na lupa. Dumaan sa isang mabagsik ngunit mababaw na talakayan sa Kongreso at Senado ang pagpapawalang bisa. Dito makikita na ang nangyayari sa bulwagan ng Batasan ay isang sirko lamang ng mga pagpapakitang tao ng mga pulitiko at hindi ang pagdedebate sa isang rasyunal na deliberasyon ukol sa mga panukalang may kinalaman sa buhay ng mamamayan. Lahat ng pagpapasya ay laging hindi ligtas sa mga nangyayaring kompromiso "sa ilalim ng mesa" na nangyayari sa madidilim na sulok ng Kongreso.
Ngunit sa labas nitong pormal (ngunit hungkag) na deliberasyon sa Kongreso at Senado, ano ba ang mga argumentong malinaw na pagbabatayan sa pagka-lehitimo ng batas P.D. 772? Unang una dito ang mabilis na paghatol ng batas P.D. 772 na kriminal ang mga taong nag-iiskwat. Maliwanag na isang pagtaliwas ng batas sa mismong diwa ng demokrasya na nakasaad sa Saligang Batas 1987 (Art. XIII) ukol sa "Panlipunang Katarungan at Karapatang Pantao". Bilang isang batayang pangangailangan, karapatan ng mamamayang ang may masilungan, kailangang may tirahan, at katitirikan ng tirahan ng kanilang pamilya. Ang pantay na karapatan na ang bansang ito, pati ang lupain nito ay hindi lamang sa mga mayayamang may lupa, o sa banyagang nagdadala ng pera, trabaho, at "pangakong" kaunlaran, kundi sa lahat na mamamayan, ang siyang payak na katotohanan ngunit mahirap maisagawang prinsipyong pulitikal.
Ang pagpapatupad at pagpapataw ng P.D. 772 ay sumasalungat sa kapangyarihang ibinigay ng Saligang Batas sa pamahalaan bilang isang nangangalaga sa kapakanan ng mamamayan. Tungkulin ng pamahalaan na itaguyod ang panlipunang katarungan, ngunit nauuntol ito sa mismong diwan ng P.D. 772. Tungkulin nito ang palayain sa mapang-aping balangkas ang mamamayan, ngunit sinisisi ng P.D. 772 ang mamamayang walang lupa bilang mga kriminal na "panganib" sa pangkalahatang kapakanan ng lahat. Hindi ba kasama ang mga mamamayang walang lupa na dapat ring ipagtanggol ng pamahalaan? Sa pagpapatubad ng mismong R.A. 7279 (Urban Development and Housing Act), ang madalas na lumalabag sa batas ay ang mismong gobyernong nagdedemolis ng mga bahay, ang mismong mga pulis, ang mismong mga kawani ng Munisipyo.
"Ang layunin ng batas ay upang panatilihin ang kaayusan sa pagitan ng malayang mamayan na nakabatay sa kolektibong interes ng lahat" (IR, 46). Salungat sa papel ng pamahalaan bilang parens patriae ang P.D. 772 sapagkat ayon sa konseptong ito, ang pamahalaan ay may papel at responsibilidad na maging isang "magulang" sa mga mamamayang nangangailangan at humihingi ng pagtatanggol ang kanilang karapatan, lalo na kapag ang sektor na ito ay mahina at walang kakayahang itaguyod ang sarili upang kalabanin ang mga mapang-aping kampanyang ginagamitan ng dahas, pera at pananakot, na harap-harapang nilalabag ang kanilang karapatan.
Sa halip na tulungan ng pamahalaan sa pamamagitan ng karapatan ng mamayang sa panlipunang kawanggawa (BFN, 123) ang mga mahihirap na walang tahanan, ipinapataw ng walang deliberasyon ng pamahalaan ang P.D. 772. Nabahiran ng krimen ang pagkatao ng mga abang maralita. Sapagkat ba ang isang Pilipinong walang lupa, naninirahan sa isang tiwangwang na lupa, otomatikong nagiging kriminal kaagad na walang pagpapalagay na inosente siya, na hindi isinaalang-alang ang tunay na kalagayan ng kahirapan? Kaya samakatuwid, isang batas na hindi makatarungan sapagkat ang pangunahing target na parurusahan nito ang isang sektor ng mga mamamayan --- ang mga taong walang lupa at mga taong walang kakayahang bumili ng lupa sa lungsod. Pumunta sila sa kalunsuran dala ng paghahanap ng trabaho at tagumpay, dala ng malawakang pagkasentralisado ng panlipunang kaunlaran.
Sa pagpapatupad nitong batas, wala nang makatarungang proseso, wala nang "presumption of innocence". Isang mabilisang pagparatang na kriminal ang taong nabubuhay at nakatira sa isang lupang hindi kanya, publiko man o pribado. Hindi na titingnan kung bakit walang lupa ang isang maralita, ibig sabihin, may makitid na interes ang pagsasagawa ng batas na ginagamitan ng rason upang maging lehitimo. Ang unang malinaw na rason ay "ang pangangalaga sa pribado at publikong ari-arian." Ngunit sa deliberasyon, may karapatan rin sa ang publikong ari-arian ang mga walang lupa, hindi lamang ang "organisadong" pamahalaan ang maaring gumamit ng publikong lupain, sapagkat "pag-aari ito ng bayan." Ganoon rin, sa deliberasyon, ang pribadong ari-arian ay may saysay lamang kung nakikita ito sa liwanag na pangkalahatang kabutihan, hindi lamang ng iilang sektor o indibidwal. Malinaw na hindi ito paggalang sa pribado autonomiya sapagkat kumikiling lamang sa karapatan ng may lupa laban sa mga walang lupa, at publikong autonomiya sapagkat hindi nakikita na bahagi ng pangkalahatang kapakanan ang mga walang lupa, na dapat pa ngan bigyang pansin ng pamahalaan.
Sapagkat hindi nito isinaalang-alang ang problemang dala ng urbanisasyon, ng sentralisadong ekonomiya, ng pagdagsaan ng mga tao sa mga lungsod, may makitid na pananaw sa lipunan at katangian ng mga taong kumikilos, samakatuwid, ang P.D. 772.
Kung kaligayahan ng mga may-lupa ang P.D. 772 dahil naipagtatanggol nito ang kanilang ari-arian, lampas sa batas ukol sa ari-arian na sa Penal Code, nagpapakita lamang ito ng isa pang butas ng batas. Sa halip na tugunan ang pagkaubos ng lupang tirahan sa komersyal na negosyo at pribadong pagpapaunlad gaya ng mga malls, parks, golf courses, itinataguyod pa nito ang mabilisang pagkawala ng lupa sa kamay ng iilang mahihirap. Isang katunayan na ibinebenta ng mahihirap ang lupa sa panahon ng kagipitan – kaya unti-unting nag-iipon ang pagmamay-ari ng lupa sa iilan lamang na may pera.
Sapagkat may sobrang pera ang mayayaman at maaring bumili, nang bumili pa, at magpalawak pa ng lupa, at sa prosesong ito, tuwirang nagiging kriminal ang mga walang lupa sa bisa ng P.D. 772. Hindi dumadami ang lupa, ngunit lumiliit ang pagmamay-ari ng lupa sa kamay ng nakakaraming maralita. Kumakalat ang mga maharlikang di-abot-kayang subdivisions sa kalunsuran, habang kumakalat at palipat-lipat naman ang mga maralitang taga-lunsod dahil sa malawakang demolisyon, na madalas ay marahas at madugo. Itong pagpaparami ng subdivisions, ang lantarang legal na pagkakamkam ng lupang para sana sa lahat, sa pamamagitan ng lubos na kapangyarihan ng pera ay isang nakatalukbong na pagkakait ng karapatang pantao ng mga maralitang tagalungsod para sa tunay na pabahay at desenteng paninirahan.
Kung ito ang ikinaliligaya ng mga nais kamkamin ang lupa upang mas lalong kumita, dahil sa kawalan ng sapat planong lokal ukol sa tamang paggamit ng lupa sa lungsod, ang kaligayahang ito ay tulad ng mga lalaking sa pelikulang Ligaya bumibili ng aliw, dahil meron silang pera upang maging maligaya, na sabay niyuyurakan ang karapatang-pantao ng mga babae. Baka magsasabi pa tayong, gusto naman ng mga babaeng ito ang magbigay ng aliw! Sino ba ang may nais maging mahirap at maghirap, maapi at maging aba? Sino ba ang hindi hahanap ng kaligayahan sa buhay niya? Naging mababa ng lipad ni Ligaya sapagkat kasama siya sa mga ginawang latak ng lipunan, kaya napilitan ng ganoong uring trabaho upang mabuhay … karapatan niyang mabuhay, karapatan rin niyang galangin ang kanyang malayang pasya upang tupdin ang kanyang mga pangarap. Ngunit sa sistema ng mga balangkas panlipunan na harap-harapang inaapi ang isang partikular na sektor, napipilitan ang mga taong kumapit sa patalim upang matustusan ang buhay.
Kung ang ngipin ng P.D. 772 ang hayaang maghari, saan pupunta ang abang maralita sa lungsod? Lulutang na lang sa hangin? Lulutang na lang sa tubig? Upang maging matuwid at iwasan ang pagiging isang kriminal? Naging isang dayuhan ang abang maralita sa kanyang sariling bayan, naging kriminal siya sa kanyang sariling bayang may Saligang Batas na nagtatanggol sa kanyang karapatan, sapagkat wala siyang lupa, at mahirap lamang siya. Sa halip na tulungan ng lipunan ang mahirap, minarkahan itong kriminal, na salot sa lipunan.
Ano na lang kaya kung pati ang tubig at hangin ay gawing pribado rin, tulad ng lupa? At kakamkamin rin ito ng mga may perang kayang bilhin ang lahat ng hangin at tubig sa legal na paraan? Kriminal ang lahat na humihinga, kriminal ang lahat na umiinom sapagkat ninakaw ito sa mga nagmamay-ari nito. Kung babalikan ang deliberasyon ni Habermas, malinaw na hindi dumaan sa isang matinong deliberasyon ang batas na ito – sapagkat tigib sa pagkukulang, tigib sa pagsasalungatan, hindi lamang sa konsepto ng mga pribadong pagmamay-ari na may hinihinging panlipunang responsibilidad, kundi sumasalungat mismo sa pribadong autonomiya at sa publikong autonomiya.
Nilalabag nito ang mismong proseso ng deliberasyon. Ngunit nalalantad rin ang paglabag nito sa pamamagitan ng deliberasyon. Kung tutuusin, milyon-milyong Pilipino ang huhulihin sa bisa ng P.D. 772, hindi kakasya lahat sa mga bilibid ng bansa (IR, 66). Isang malagim na pahirap sa pamahalaan ang milyong bilanggo, at higit sa lahat sa mga biktimang maralita ang P.D. 772, sapagkat isang taliwas sa rason, sa matinong pag-iisip ang mismong diwa, pagpapatupad, pagpaparusa at pagpapanatili nito. Kung tutuusin, isang kahibangan ang P.D. 772 at hungkag na tunog ng mga pompiyang ng isang hindi lehitimong batas. Ang P.D. 772 ay harap-harapang uri ng modernong pang-aapi sa legal na paraan, isang mayabang na pagpapasikat ng mga makasariling may-lupa na walang karapatan ng maralita na makibahagi sa proseso ng pag-unlad at paghahanap ng solusyon sa problema ng urbanisasyon. Merong sapat na lupa, ngunit ang kasapatan ay nakamkam ng kasakiman, at ang kasakimang ito ay binabantayang legal ng P.D. 772.
Sa bisa ng deliberatibong pulitika, unti-unting naungkat ang mga nakatagong interes at mga pala-palagay, mga ideolohiyang nakatalukbong na nagpapakitang rasyunal. Naiparating na rin mula sa usap-usapan ng mga NGOs, mga POs at mga pangkat ng mga maralitang tagalungsod ang kanilang kapasyahang kailangang ipawalang bisa ang batas P.D. 772. Dumaan sa mahabang proseso ang debate, mula sa pagdinig ng mga kaso, hanggang sa malawakang pangangampanya sa Kongreso at Senado. Naging mainit ang deliberasyon, hindi sa bulwagan kundi sa pagitan ng mga may-ari ng malalawak na lupain at sa ang kinatawan ng maralitang taga-lunsod. Noong 21 ng Oktubre 1997, naisapawalang bisa ang P.D. 772 na ito sa bisa ng R.A. 8368. Isa itong monumental na tagumpay ng deliberatibong pulitika na nagpapalaya sa hindi makatarungang batas na lumusot sa sistema ng katarungan ng Pilipinas.
Isang Pananaliksik sa Pag-uunawa ni Jürgen Habermas
Ukol sa Demokratikong Lipunan
JEREMY S. ELIAB
Pamantasan ng Ateneo de Manila
Pambungad
"Ang pakikisangkot sa pulitika ay isang pamamaraan upang hawakan ang kilos ng ibang mga tao." Ito ang nakasanayang pagkilala sa pakikisangkot ng tao sa mga usaping panlipunan na mayroong mahalagang bunga sa pang-araw-araw na pamumuhay. Sa mga pangkaraniwang tao, ang kapangyarihang pulitikal ay kakayahan na "gumawa ng mga inaasahang parusa para sa mga hindi pagsunod" bilang paglalagay ng hangganansa mga kilos at gawain ng iba. Ngunit maari ring ang mismong kapangyarihan ang magiging sagabal sa pakikibahagi ng tao, sa pakikipagkapwa-tao, lalo na sa mga bansang nasa ilalim ng diktadurya o batas militar. Sa kabilang banda, maari ring ang kapangyarihang pulitikal ay maging isang kasangkapan ng isang malaya’t maayos na pakikisangkot ng tao sa lipunang demokratiko. Samakatuwid, kung ang pulitika ay isang sistema ng paghawak ng kapangyarihan upang magkaroon ng kaayusan sa lipunan at mabisang pakikisangkot ng mamamayan, isang napakahalagang aspeto ang pamamaraan ng pahawak sa kapangyarihang ito na isinaalang-alang ang pagpapalitan ng kuro-kuro ng mga tao sa lipunang kanilang ginagalawan.
Itong mga kuro-kuro ay laganap sa kahit saang lugar sa lipunan, kahit sa anumang panahon. Maaring sa isang simpleng sari-sari store na pinag-kakaumpukan ng mga tao, sa loob ng bus o sa barberya o sa mga NGO fora. Kung tunay ang pagsasalin ng mga kuro-kurong ito upang maging pormal na polisiya, magiging batayan ang mabisang komunikasyon, mabisang pagpapalitan ng usapin, at pagkakaroon ng kasunduan mula sa iba’t ibang sektor ng mga batas at kodigong nagagawa sa Kongreso.
Ito ang sinusubukang tingnan ni Jürgen Habermas sa kanyang librong Between facts and norms. Sa kanyang pagtalakay sa batas, nais niyang pagpagin ang iba’t ibang pananaw ng mga teorya ng batas at teorya ng katarungan. At sa pagpapagpag ng mga ito, nagkakaroon ng pagpapalitan ng kuro-kuro, sa kanyang pagtatalakay, upang palabasin ang isang bagong pananaw ukol sa batas, isang pananaw na naka-ugat sa malayang pagpapalitan ng kuro-kuro upang humantong sa isang lipunang malaya at makatarungan.
Ayon sa teksto ni Habermas, ang modernong pagtingin sa batas ngayon ay kailangang linawin. Kailangang makita ng mga nasa larangan ng gumagawa ng batas at mga nasa lipunang pangmamayan ang igting na nanahan sa batas. Itong igting ang siyang buhay ng lahat ng batas upang maging isang epektibong kasangkapan ng pakikisangkot ng tao sa lipunan at mabisang pamamahala ng gobyerno. Nasa puso ng bawat batas ang igting na ito, na kung makakaligtaang makita ay nagbubunga ng isang "tagilid na pananaw" (BFN, xx) sa dinamikong katotohanan ng batas.
Kaya ang pananaliksik na ito ay isang paglalahad ng halaga ng malayang pagpapalitan ng kuro-kuro, at kung paano ito nagbubunga ng isang malaya’t demokratikong lipunan na mayroong matatag na batas, na sinusunod ng mga mamamayan ayon rin sa tindi ng kanilang pakikisangkot sa pagpapalitan ng kuro-kuro. Sinisikap na ibalangkas ng pananaliksik na ito ang pag-uunawa ni Habermas sa batas at demokrasya. May mga halimbawa’t kongkretong pangyayari sa pulitika at lipunang Pilipino na tatalakayin sa huling bahagi, isang maliit na sanaysay ng manunulat sa Tambuli ng Maralita na tinatalakay dito ang P.D. 772 (Penalizing Squatting and Other Similar Acts) at ang Batas Pambansa 8368 (An Act Repealing Presidential Decree 772).
Ang Pagpapalitan ng Kuro-Kuro Bilang Saligan ng Katarungan
Sa modernong panahon, lalo na sa panahon na nauuga ang pundasyon ng ontolohikal na pagbibigay dahilan sa mga bagay-bagay na nangyayari sa lipunan, naging isang tunay na pagkakataon rin ito upang bumaling sa ibang ugat na wala ang mga sinauna’t di-natatanong na palagay ng metapisika. Ito ang pagsilang ng konsepto ng deliberatibong demokrasya, isang konsepto na ang demokrasya sa isang lipunan ay hindi lamang nakakasalalay sa isang paninindigan na ang sining ng pulitika ay isang pamamahala ng kapangyarihan upang magkaroon ng kaayusan ang lipunan, kundi isang konseptong ang kapangyarihan ng mga taong nakikipagkapwa ay isinalin sa batas, hindi lamang sa panahon ng halalan, kundi kahit na sa pangkaraniwang panahon ng pagsasabatas ng mga matinong panukala mula sa hinubog na opinyon ng mga mamamayan.
May ibang laganap na pananaw sa Pilipinas. Kapag ang isang pulitiko ay naihalal bilang isang lingkod-bayan, nasa pag-uunawa ng pulitiko na ang paghahalal sa kanya ay isang pagbibigay ng kapangyarihan sa kanya ng mga tao. Ibig sabihin na nawawala ang deliberatibong relasyon ng isang publikong opisyal sa mga tao kapag nasa posisyon na siya. Samakatuwid nangyayari lamang ang isang pagpapalitan ng kuro-kuro bago ang halalan, hindi pagkatapos ng halalan. Hinayaan na lamang ang isang mambabatas na gawin ang kanyang "nais gawin" na walan na ang patuloy na deliberasyon sa mga tao, na wala na ang tunay na pagpupulso sa mga mamamayan na kanilang sinasakupan o bilang kinakatawanan. Tunay itong makita sa usapin ukol sa pagbabago ng Saligang Batas noong 1997.
Ayon pa sa isang manunuri ng pulitika sa Pilipinas:
Kahit na ang batas [local government code] ay hindi magagamit [ng mga mamamayan], sapagkat sinasabi lamang nito ang mekanismo ng pakikisangkot; wala sapat na kapangyarihan [ang mamamayan] … . Kaya magiging mabunga lamang sa mga sektor na ito ang kanilang pakikisangkot sa lokal na pamamahala, lalo na sa mga pook na ang mayor o gobernador ay nagbibingingihan sa mga sinasabi ng mga tao, kung makakita sila ng isang tuwirang landas upang maihain nila ang kanilang mga problema sa isang mas may mabigat ang dating. At hindi makikita itong landas sa 1991 Local Government Code, kundi sa Election Code of the Philippines.
Kaya kung ang batas na naisasagawa ng mga pulitikong ganito ang pag-uunawa sa halaga ng kapangyarihang pulitikal, nagiging isang nakasarang pinto ang Kongreso at ang mga lokal na konseho. Nararapat lamang sa deliberatibong demokrasya ang pakikisangkot na nagbubukas ng dinamikong ugnayan ng pamahalaan sa mga tao. Itong pag-uunawa sa katangian ng demokrasya ay isang pag-aabala na ang pakikisangkot ng mamamayan sa prosesong demokratiko ay may isang katangiang rasyunal -- na ang pagboto, halimbawa, ay hindi lamang isang katipunan ng pagkiling ng ninanais ng mga mamayan kung sino ang mamamahala sa kanila, kundi sumusunod rin sa isang proseso ng pinagmunihang ugnayan at paghubog ng matinong kuro-kuro kung paano sila pamahalaan. Sa ganitong paraan, nahuhubog ang mga tao tungo sa isang mas pinag-isipang opinyon at mga usaping mas may kinalaman sa kanilang buhay, sa halip na ang pagkapopular ng mga kandidato.
Ang batas na nalilikha mula sa mabisang pagpapalitan ng kuro-kuro ay may malaking epekto tungo sa isang malusog na pakikisangkot ng mamamayan. Ayon kay Habermas, ang bawat batas na nalilikha ay may dalawang mukha – isang katangian na dapat makita sa modernong teorya ng batas (BFN, 32). Sa bawat batas nanahan (1) ang pagiging tunay na panlipunang katotohanan nito bilang umiiral at napapatupad, at (2) ang kakayahan ng isip rasyunal na angkinin ang katotohanan at pagka-lehitimo ng batas. Sa isang batas na ipinasa, halimbawa ng Kongreso at ipinapatupad ng Pamahalaan, nagiging isang parang "nilalang" ito na umiiral sa buhay ng mamamayan tulad ng mga bagay, na ipinapatupad at sinusunod. At ang batas ring ito ay hindi lamang basta ipinapataw ng maykapangyarihan, kundi nauunawaan, tinatanggap at sinusunod rin ng mamamayan bilang isang lehitimong patakaran na angkop para sa kanila.
Kaya ang batas ay hindi lamang mga patakarang "dapat sundin" ng mga tao, kundi nagpapakita ring may sinasabi ukol sa rason ng tao na tumatanggap at kumikilala sa batas. Kinikikaka ng mamamayan ang batas hindi bilang mga "dapat sundin" lamang kundi bilang mga adhikain at layunin upang ang kani-kanilang buhay ay maging isang maayos at masaya.
Pag-ugat ng Batas sa Rasyunal na Pag-iisip ng Tao
Iniugat ni Habermas ang kanyang pag-uunawa ukol sa pagka-lehitimo ng batas kay Kant. Bakit ba sinusunod ng mga tao ang pinapatupad na batas? Ayon kay Kant, ang pag-uunawa sa batas ay laging nasa liwanag ng pantay na mga batayang karapatan ng bawat isang taong malaya. Itong mga karapatan ay nakaugat sa isang unibersal na prinsipyo ng batas (Rechtsprinzip) na ang ibig sabihin "ang katipunan ng mga kalagayang posibleng gumalaw ang isang moral na nilalang, upang gawing pangkalahatan ang isang nais ipatupad na patakaran sa panlabas na kilos ng mga indibidwal" (BFN, xii).
Samakatuwid, ang batas ay may kinalaman sa kalayaan ng bawat isang indibidwal. Pinapalagay ng Kantianong pag-uunawa na ang batas ay "katipunan ng mga kondisyong maaring galawan ng malayang pagpapasya (Willkür) ng isang indibidwal na maaring pag-isahin sa mga malalaya ring pasya ng iba alinsunod sa isang unibersal na batas ng kalayaan." Kaya mayroong ibig sabihin si Kant ukol sa katangian ng batas na ginawa ng tao: na ang batas ang (1) nagbibigay ng hangganang angkop at sapat upang ang bawat isa ay maaring kumilos ng malaya upang hanapin ang kanilang tagumpay at kasiyahan; (2) na ang batas ay nakasalalay sa prinsipyo ng kalayaan, na lahat ay may kalayaan na dapat angkinin at galangin ng bawat isa. Hinihingi ang minimum na panggalang mula sa mga tao.
Kaya ang batas ay humihingi sa bawat tao ng paggalang, sapagkat ang paggalang dito ay pagkilala sa kalayaang nanahan sa bawat isa. Kaya nagiging lehitimo ang batas kung ipapatupad at ipapataw ito, kapag nakaugat ito sa konsepto ng kalayaan. "Ang pagpataw [ng batas] ay maaring bigyang-dahilan lamang kung iniiwasan nitong mangyari ang mga sagabal sa kalayaan" (BFN, 29).
Halimbawa, kapag ang isang batas ay ipinapatudad ng lokal na pamahalaan, kailangan isinaalang-alang na ang panukala ay dumaan sa proseso ng debate at pagdinig sa lahat ng kuro-kuro ng mamamayan o ng mga taong nasasangkot. Sa ganitong paraan, nakikita ng mga tao na ang batas ay karapat-dapat ngang sundin sapagakat dumaan ito sa isang rasyunal na pagpapalitan ng posisyon ng lahat na nakasangkot. Kapag ito ay naisabatas at ipinapatupad, may kasama itong parusa upang pigilin ang anumang paglabag. Ngunit hindi nakikita ng mga tao ang batas sa liwanag ng isang "masamang tao", ibig sabihin hindi nakikita lamang ang batas bilang sistema lamang ng mga parusa. Nauunawaan ng mga tao ang batas bilang isang positibong patakaran na kailangang sundin, sapagkat may sinasabi ito ukol sa kalayaan ng bawat isang indibidwal.
Samakatuwid, ang pag-uugat ng batas sa unibersal na prinsipyo ng kalayaan ng bawat isa, "sa isang pangkalahatang kapakanan ng tao," ang nagbibigay-dahilan upang sundin ng bawat moral na tao ang batas. Nakikita dito na bumabalik sa rasyunal na pagbibigay ng dahilan sa pagka-wasto, pagka-lehitimo ng batas. Nagiging isang batayan ang kakayahan ng rason na magbigay ng katwiran sa pagkalehitimo ng batas, na inaangkin naman ng isip at kumikilala sa batas bilang dapat sundin at tupdin. Bukal ng batas ang mismong deliberasyon, buhay ng batas ang patuloy pang deliberasyon at pagbibigay katwiran, at deliberasyon pa rin ang kikitil sa batas kapag hindi na ito ayon sa pantay-pantay na kalayaan ng bawat isa, hindi lamang ayon sa pangkalahatang kapakanan ng tao.
Angkla ng Batas sa Deliberasyon
Sa teorya ng deliberasyon ni Habermas masisilayan ang pagsisikap na buhayin ang kakayahan ng rason, ang kakayahan ng isip na magmuni ukol sa mga bagay ng may halaga sa buhay pulitika ng tao. Higit sa lahat, kung ang batas na siyang puno at dulo ng sistemang pangkatarungan ng isang lipunan, matindi ang hamon sa isang mainam na deliberasyong rasyunal sa proseso ng pagsasabatas ng mga panukala. Ang sukatan ng mabuting batas o masamang batas ay nasa antas ng pagpapalitan ng kuro-kuro ng mga mamamayan, ng mga pangkat na hindi kasangay ng pamahalaan (NGO), ng mga iba pang lugar na maaring maging kalagayan ng pagsibol ng di-pormal na pagpapalitan ng opinyon.
"Ibig sabihin ng karapatan na makisangkot sa pulitika ay ang legal na pagsasalin ng publikong opinyon-at-paghubog-ng-loob tungo sa legal balangkas na nagiging ganap sa mga polisiya at mga batas" (BFN, 151). Mahalagang makita na sa pag-uunawa ni Habermas, ang pagsasabatas ay hindi lamang isang paggawa ng hangganan sa mga kilos ng tao at pagtatanggal ng mga sagabal sa kalayaan ng bawat isang kasapi ng lipunan. Ang pakikisangkot sa mga usaping pulitikal, lalo na sa pagsasabatas, ay isang pangangailangan upang lumikha ng mga lehitimo’t makatarungang batas. Nakasalalay ang pagkalehitimo ng at pagkamakatarungan ng batas sa antas ng pakikisangkot ng mga tao.
Kinakailangan ang malayang deliberasyon ng mga mamayan sa bawat pagsasabatas, sapagkat nagkakaroon lamang ng lehitimong kapangyarihan ang batas na dapat itong ipatupad kung nakikita itong may tuwirang ugnayan mula sa mga tao.
Ito ang kapangyarihan ng komunikasyon, ang kapangyarihan ng malayang usap-usapan ng mga mga mamayan na nagtitiyak sa pagiging lehitimo ng batas. Ayon pa kay Hannah Arendt, "Ang kapangyarihang bumubukal mula sa pagitan ng mga tao kung sama-samang kumikilos, at naglalaho sa sandaling maghiwa-hiwalay sila." Sa pananaw na ito, ang batas sa lipunan at ang kapangyarihan ng komunikasyon ay nanggaling sa opinyon, na marami ang publikong nagkakasundo (BFN, 147). Samakatuwid, may isang mahigpit na ugnayan ang pagkilos ng malayang usap-usapan sa pagsasagawa ng mga makatwiran at lehitimong batas.
Sa pamamagitan ng pagpapakilos ng kapangyarihan ng komunikasyon, na maaaring nangyayari sa kahit na anong anyo sa larangan ng mga di-pormal na pook-usapan, unti-unti itong naging isang potensyal, na lumalawak ang impluwensiya, kumakalat sa mga tao, at makakarating sa mga pormal na usapan. Ang mga ganitong namumuo na mga opinyon ay hindi dapat tanggihan ng mga may hawak ng kapangyarihang magsabatas ng mga adhikain ng mga tao sapagkat sa mga opinyong ito tunay na napupulsuhan ng pamahalaan ang bayan.
Kaya ang batas ay isang instrumento ng pagsasalin ng kapangyarihan ng komunikasyon sa kapangyarihan ng pamamahala (BFN, 149). Ang batas ay kailangang tingnan bilang isang kasangkapan ng pagdadala ng opinyon ng mga taong dumaan sa isang deliberasyon upang maging isang lehitimong batas maging isang legal na balangkas na tinatanggap ng mga tao. Ang pagka-lehitimo ng batas ay humihingi ng batayan mula sa mismong deliberasyon at pagtatanong ng rason, at hindi sa kakayahan at pulitikal na puwersa ng isang pamahalaan.
Pagsasanib ng Di-Pormal na Kuro-kuro sa Pormal na Balangkas
Laganap ang iba’t ibang anyo ng deliberasyon sa di-pormal na larangan. Kung tutuusin, buhay ng mismong pangkaraniwang mamamayan ang mismong deliberasyon sa mga usap-usapang nangyayari sa mga lokal pook sa kapaligiran. Ayon pa kay Rainier Ibana:
"Ginagawa ito sa pang-araw-araw na usap-usapan. Tuwing nag-uumpukan sa tindahan, naghihingutuhan sa mga baitang ng hagdanan, nagtatalo o nagtsitsismisan sa mga barberya o byuti parlor, tinutupad na ang deliberasyon. Totoong maliliit na antas lamang ang mga halimbawang nabanggit. Subalit maging isang higit na malawakang antas, ipinakikita ng mga umuusbong na mga kilusang hindi kasangay ng pamahalaan (NGOS) na maaring makabuo ng mga grupong nakabatay sa deliberasyon" (PM, 100).
Ito ang mga pook na dapat buhayin at bigyang pansin ng pamahalaan. Ayon pa kay Habermas, sa isang demokratikong pamamahala ay dapat isinasaalang-alang ang isang malinaw na proseso kung paano napapakinggan ang mga opinyon ng tao mula sa mga di-pormal na larangan (BFN, 349). Kailangan na sa isang sistema ng batas, lalo na sa Saligang Batas, may malinaw na patakaran at mekanismo ang pagsasalin ng mga kuro-kuro ng tao tungo sa paglikha batas, at may sapat ring kapangyarihan ang pamahalaan kung naipapatupad itong patakarang nangangalaga sa proseso ng deliberasyon upang maipagtatanggol ang mga tinig ng lahat, lalo na ang mga nangangailangan ng pansing panlipunan tulad mga abang maralita.
Isang panlipunang kalawakan ang publikong larangan ng deliberasyon (BFN, 360). Binubuo ito ng isang balangkas ng komunikasyon na nakaugat sa lifeword sa pamamagitan ng mabisang sapot na ugnayan ng mga pangkat na hindi kasangay ng pamahalaan. Ito rin ang mistulang "tainga" na nagbibigay ng babala kapag mayroong problema sa isang lipunan. Sa isang demokratikong lipunan, hindi lamang instrumento pakikinig sa mga suliraning panlipunan ang publikong larangan, maari rin nitong kilalanin ang mga problema ayon sa uri nito, magbigay ng mga mungkahing solusyon, ipadama at iparating ang mga ito sa pintuan ng demokratikong proseso, ang Kongreso man o lokal na konseho. Dahil na rin sa di-pormal ang talakayan, at nakabatay pana-panahong pag-usap-usapan ng mga tao, may hangganan ang sariling kakayahan ng publikong larangan upang bigyang solusyon ang mga panlipunang problema. Hindi lahat ng problema at gusot ay naaayos sa publikong larangan.
Tunay ngang mayroong nakatago at pinapalagay na pagkakaunawaan na naroroon na sa lifeworld (BFN, xvi). Itong pagkakaunawaan ang nagpapatatag, umaayos, nagpapabuo ng mga pangkat. Ang sinaunang pagkakaunawaan ang sandigan ng pagpapalitan ng kuro-kuro – naroon ang mga sinaunang di-pormal na mekanismo upang ayusin ang di-pagkakaunawaan sa mababang antas, sa kakayahan ng rason at sa bisa pagkakaisa ng mga tao, at bunga ng pagkakahawig ng kanilang kultura, tradisyon at pagpapahalaga.
Kaya halimbawa lamang sa isang pangkat ng maralitang taga-lunsod, sa loob ng kanilang pamayanan, may sarili silang tradisyon at kultura kung paano harapin ang mga maliliit na problemang nakahain sa kanila, may sarili silang pamamaraan ng pagsasalita na madaling naiintindihan nila. Kaya kapag may namatayan sa pamayanan, may isang umiikot na tao upang humingi ng abuloy sa bawat tahanan. Hindi na tinatanong ng mga tao kung bakit may umiikot, hindi na sila tinatanong kung bakit kailangang humingi, hindi na nila dinadaan sa deliberasyon kung mangkano ang ibibigay. Ito sinaunang pagkakaunawaan na batayang sinasandigan ng pang-araw-araw na kilos at ugnayan ng mga tao. Sa pamamagitan nito, nasasala ang mga kailangang idaan sa deliberasyon – nababawasan sa mga kailangang ilagay sa usap-usapan.
Ibig sabihin, maaring ituon ang mismong enerhiya ng pagpapalitan ng kuro-kuro sa mga mas mahahalagang usapin sa halip na sa mga maliliit na mga bagay. Kung mas may mabigat na problemang panlipunan na hindi nakakayanang ayusin ng panloob na mekanismo ng isang pamayanan, lalo na pag may panlabas na salik o dayuhang nakasangkot, dito pumapasok ng mas malawak na deliberasyon at usapan na lumalampas sa konteksto ng pamayanan.
Mula sa lifeword nakaugat ang publikong larangan. Ang usapan sa antas ng publikong larangan ay maaring nakatutok sa isang usapin, na unti-unting gumugulong sa iba’t ibang liwasan, sa iba’t ibang pook ng usap-usapan. Sa daloy ng panahon, nagiging isang malakas na opinyon publiko ang mga ito na maaring makiugnay rin sa ibang usaping panlipunan. Dito sumusulpot ang papel ng pangkat o koalisyon ng mga pangkat na nagtataguyod ng mga usapin sa pamamagitan ng pormal na proseso upang dalhin ang opinyon sa pormal na larangan ng debate – gawin itong balangkas unibersal sa pamamagitan ng pagsasabatas.
Ayon kay Habermas, "ang daloy ng komunikasyon mula sa paghubog ng opinyon, sa pagsasabalangkas ng halalan at mga pasyang lehislatibo ay nagbibigay katiyakan na ang impluwensiya at kapangyarihan ng komunikasyon ay naisasalin sa pamamagitan ng pagsasabatas tungo sa pamamahala" (BFN, 299). Nagiging pormal na balangkas, hindi laman ang laman ng mga usapin, kundi ang uri ng malayang usap-usapan, kaya ang batas ay kinikilala, tinutupad at tinatanggap ng mga tao sapagkat may tuwirang sinasabi at inaayos ang batas sa kanilang buhay. Itong mga inaayos ng batas na nailikha ay ang mga bagay-bagay na hindi kayang ayusin ng di-pormal na balangkas ng lifeword at ng publikong larangan. Ang pag-aayos ay dumadaan sa isang komplikadong pagpapatupad ng pamahalaan, ng korte, at ng mga iba’t ibang ahensiya ng gobyerno.
Ngunit ang batas ay kasangkapan ng nilalayong pagkakaunawaan ng bawat isa bilang may malayang pagkilos upang hanapin ang kanilang tagumpay, dapat may paggalang rin sa iba, na may karapatang ding hanapin kanilang tagumpay at katuparan ng buhay ng sama-sama. Dito lumalabas ang dalawang mukha ng batas na nangangalaga ng publikong kapakanan at ng pribadong kalayaan ng bawat isa. Nasa igting na ito makikita ang isang ga-buhok na pagitang nagsasagisag ng katarungan sa isang lipunan demokratiko.
Batas sa Loob ng Igting ng Publikong Autonomiya at Pribadong Autonomiya
Mayroong dalawang paradigma kung paano unawain ang modernong batas. Madalas may sinasabi ang mga tao ukol sa mga pribadong pag-aari at publikong ari-arian, publikong lupain at pribadong lupain. Kung sa lipunan umiiral ang dalawang laranga ito – ang larangan ng pribadong indibidwal at publikong maaring galawan ng indibidwal, kailangan rin isaalang-alang ito sa pagsasagawa at pagpapatupad ng batas. Kung ang isang batas ay wala sa igting ng dalawang larangan, lalabas ang pagka-hindi makatarungan ng batas, samakatuwid, hahantong sa pagka-hindi lehitimo nito, at samakatuwid, sa pagpapawalang bisa nito.
Kung may mga batas man na naipasa na isinaalang-alang lamang ang makitid na interes ng iilang indibidwal na walang pag-sasaalang-alang sa kapakanan ng pangkalahatan, sa huli, kailangang ipawalang bisa ring ito sa pamamagitan ng deliberasyon. Ang deliberasyon pa ring ang sukatan kung ang batas ay kailangang ipawalang bisa o panatilihin, sapagkat "tungkulin ng deliberasyon na ungkatin ang mga nagtatagong mga interes na humahadlang sa pakikipagkapwa-tao" (PM, 93). Lalabas ang pagka-hindi makatarungan ng batas kung hindi kayang magbigay ng sapat na katwiran ang mga gumawa nito upang panatilihing pinapatupad. Lalabas ang pagkiling nito kung hindi maipapaliwanag at bigyan ng sapat na katwirang sinasang-ayunan rin ng iba, ang mismong pagkiling nito sa mismong akto ng proseso ng deliberasyon.
Ang unang paradigma sa pag-uunawa sa katutubong katangian ng batas ay tinatawag na klasikong liberal na pinangugunahan ng mga pilosopong tulad ni John Locke (BFN, 296). Binibigyang diin ng pananaw na ito ang impersonal na katangian ng batas at ang pagtatanggol ng karapatang indibidwal. Ang pagkalehitimo ng pamahalaan ay nakabatay sa pangangalaga ng kalayaan ng bawat indibidwal, madalas itong tinaguriang karapatang pantao (BFN, xxv). Ang kaganapan ng kalayaan ay nasa pagsisikap na hanapin ng tao ang kanya-kanyang galing at kabutihan. Dapat isaalang-alang sa bawat pagpapatupad ng batas ang indibidwal na karapatan at kalayaan.
Ang isa namang pananaw ay ang republikanismo (BFN, 300) na bumubukal mula sa pag-iisip nina Platon, Aristoteles at Jean-Jacques Rousseau. Itinatanghal nitong pananaw ang demokratikong proseso bilang isang sama-samang deliberasyon upang magkaunawaan ang mga mamamayan ukol sa pangkalahatang kabutihan at kapakanan. Kaya ang kaganapan ng kalayaan ay hindi makakamit sa paghahanap ng pribadong kasiyahan kundi sa malayang pakikisangkot ng bawat kasapi sa lipunan, sa pakikiisa ng bawat kasapi sa mga pamamaraan ng pamamahala. Ang pagkalehitimo ng batas ay nakaugat sa isang popular na soberenya, sa isang kolektibong kasarinlan ng pamamahala.
Sa modernong pag-uunawa ng batas, ayon kay Habermas, naroroon itong igting o tensyon ng publiko at pribadong kapakanan, ang publikong larangan at ang pribadong larangang ginagalawan ng tao. Lahat ng batas ay nangangailangan ng panlabas na pagkilala ng mamamayan (publiko), ngunit nangangailangan rin ng rasyunal na batayan upang matanggap ng mga indibidwal na mamamayan (pribado) ang mga ito bilang lehitimong batas na humihingi ng kanilang pagtupad. Kaya ang mismong malinaw at rasyunal na pag-uugat ng pagkalehitimo batas ay kailangan, sapagkat dapat ipatupad ang mga batas na walang pagpapalagay na umiiwas sa pagtatanong ng rason, tulad, halimbawa, ng relihiyosong pananaw. Hindi maaring iugat ang pagka-lehitimo ng batas sa mga pagpapalagay na ibinabawal ang pagtatanong at deliberayon ayon sa kakayahan ng rason at pagbibigay katuwiran. Ganyan ang katangian ng modernong batas.
Sa ating nakita, kailangang ang bawat batas ay tiyak na nangangalaga ng dalawang larangan na nabanggit. Kailangang malinaw na nakasaad sa batas ang larangan na maaring galawan ng mga pribadong mamamayan upang malayang magpasya at hanapin ang kanilang personal na tagumpay at kasiyahan. Samakatuwid, dapat nasa diwa ng batas ang paggalang sa pribadong autonomiya. Sa kabilang banda naman, upang maging mabisa ang pagpapatupad ng batas, kailangang malinaw ring makita ng mga matitinong tao ang rasyunal na hangganang ipinapataw ng batas. At kapag nakita ito ng mga tao, maliwanag nilang kilalanin na ang kaayusang legal, ang publikong larangan na ginagalawan nila, ay nagmumula mismo sa kanilang kakayahang magsabatas ng matino’t katanggap-tanggap sa rason na mga panukala upang pangalagaan ang pangkalahatang kapakanan ng tao. Samakatuwid, nasa diwa rin ng batas ang paggalang sa publikong autonomiya.
Sa batas na laging may dalawang mukhang bumabaling sa pribado at publikong autonomiya, paano ito natatamo? Kung ang modernong batas ay laging isinaalang-alang ang kalayaan ng bawat kasapi sa lipunan sabay ang mismong kolektibong kapakanan ng mga tao, ano ang batayan upang tiyaking nasa tensyon ng dalawang sukdulan ang pagsasagawa ng batas at pagpapatupad ng batas? Ito ang papel ng deliberatibong pulitika ni Jürgen Habermas.
Deliberatibong Pulitika At Paghubog ng Opinyon
Kung hahanapin ang kondisyon na pinanggalingan ng batas, maliwanag na makikita ito sa lehislatibong pamumulitika, isang bahagi lamang ng masalimuot at malawak na larangan ng prosesong pulitikal. Ayon kay Habermas, ang pulitika ng pagsasabatas ay dapat sumusunod sa patakaran ng malayang pagpapalitan ng kuro-kuro upang maiugat ang mga nalilikhang batas sa deliberasyon ng rason at pagtitimbang ng iba’t ibang pananaw. "Tiyak na ang mga patakaran lamang na dumaan sa deliberasyon ang masasabing tunay at lehitimo kung ang mga nagkakasundo ang mga apektadong tao na bahagi sila ng proseso ng deliberasyon" (BFN, 107). Ibinabatay ang pagka-lehitimo ng batas sa prinsipyo ng deliberasyon upang maiwasan ang isang moralistikong interpretasyon ng at pagbibigay diin sa pribadong autonomiya o pagpapalagay ng karapatang pantao. Nais ni Habermas na iwasan ang pagkukulang ng ibang teorya ng pulitika at batas na nakabatay sa bigat ng mga palagay ontolohikal, at sa halip iniuuwi niya ang batayan sa mismong proseso ng deliberasyon. Sa pamamagitan ng deliberasyon, inuugnay niya at nilalampasan ang pananaw ng liberalismo at ng republikanismo. "Kinukuha ng teorya ng pagpapalitan ng kuro-kuro ang mga elementong nanggagaling sa dalawang panig at pinagsasanib ito sa konsepto ng isang ideyal na proseso para sa deliberasyon at pagpapasya" (BFN, 296).
Ano ba ang nangyayari sa deliberatibong pulitika? At ano ang mga hinihingi ng ganitong proseso upang makamtan ang pagsasabatas ng makatarungan at lehitimong batas o polisiya? Una, sa liwanag ng tensyon sa pagitan ng pribadong autonomiya at publikong autonomiya, nangangailangan ng isang katipunan ng abstraktong karapatan na kilalanin ng mga mamamayang nagnanais na isailalim ang kanilang buhay sa isang lehitimong batas. Ang mga abstraktong karapatan ang magiging isang sistema ng mga karapatan na kinikilala ng bawat isang malayang kasapi ng lipunan bilang bukal ng pagkakasundo at pakikipagkapwa-tao (BFN, 409). Itong mga karapatan ang magtatakda ng mga pangkalahatang kalagayan na karapatdapat upang itatag ang mga prosesong demokratiko ng deliberasyon ukol sa mga batas at sa pulitika. Kaya, kailangan munang ihanda ang angkop na kalagayan na ginagawang posible ang mismong deliberasyon pulitikal.
Hinati ni Habermas sa limang mahahalagang karapatan itong nararapat na kalagayan: (1) ang batayang karapatan ng pagkapantay-pantay; (2) ang karapatang makibahagi sa pangkat; (3) ang karapatan sa isang makatarungan proseso (BFN, 122). Itong tatlo ang nangangalaga sa pribadong autonomiya ng bawat isa. Binibigyang diin nito ang kalayaan ng bawat isa, na pantay rin sa kalayaan ng iba, upang magpasya ukol sa personal na hinahanap na tagumpay at kaligayahan.
Sa kabilang banda, kailangan rin ang karapatan na nangangalaga sa publikong autonomiya. Ito ay ang (4) karapatang makibahagi sa pulitika (BFN, 127). Binibigyang diin ni Habermas na ang publikong autonomiya at pribadong autonomiya ay kinakailangan sa lahat ng pagkakataon sa deliberatibong pulitika. Hindi maaring lamunin ng kolektibong papapasya ang kalayaan ng indibidwal, gayundin, hindi maaring mangibabaw ang indibidwal na pagpapasya upang apakan ang pangkalahatang kapakanan.
Kung wala ang unang tatlong karapatan, maglalaho ang pribadong autonomiya. Ibig sabihin kalayaan ang mga mamayang nasa ilalim ng batas ay pumapangalawa lamang sa pangkalahatang kapakanan. Nagiging isang hungkag batas sa liwanag pagka-maaring-tanggapin ng mga malayang mamamayan. Ngunit kung wala naman ang mamamayan ang karapatang makibahagi sa larangan ng pulitika, lalabas na ang kalayaan ng bawat kasapi ay isang "maka-machong" pagpapataw ng kapritso sa halip na pagpapakita ng kakayahang pamahalaan nila ang patutunguhan na kanilang sama-samang pamumuhay sa isang matinong paraan.
Ang karapatang makibahagi sa pulitika ang nagbibigay sa mamamayan na hubugin at palaguin pa ang karapatang kanilang tinatamasa bilang mga malayang mamamayan na may pribadong autonomiya. Samakatuwid nagiging mambabatas ang mamayan sa pakikisangkot sa deliberatibong pulitika, na kung tutuusin, sila rin mismo ang sasailalim sa mga batas na malilikha.
Ngunit hindi lamang hanggang sa pakikibahagi sa pulitika ang karapatan. Ang (5) karapatan sa panlipunang pagkawanggawa ang ikalima na tumutugon upang maisasagawa ang nauunang apat na karapatan (BFN, 123). Ito ang karapatan na nagtitiyak na ang mga mamamayan ay may sapat na batayang pangangailangang materyal upang maging mabisa, magaling at mainam ang kanilang malayang pagkilos at pakikisangkot. Tunay ngang hindi maaring makisangkot ng lubusan sa deliberasyon o sa protesta ang isang taong gutom. Hindi nga mahahanap ng taong malaya ang kanyang tagumpay kung wala siyang sapat na tirahan at walang sapat na kita upang tustusan ang pang-aaraw-araw na buhay at pagpapalitan ng kuro-kuro.
Ang mga karapatang nabanggit ay mga pangangailangan upang mapangalagaan ang malayang pagpapalitan ng mga mamamayan. Ngunit hindi pa pumapasok doon ang papel ng poder ng pamahalaan na mayroong sangkap (pulis) upang ipatupad at panatilihin ang sistema ng karapatan. Ito ang isa pang pag-usad ng palitan ng kuro-kuro mula sa larangan ng mga mamamayan tungo sa larangan ng institusyon at mga balangkas panlipunan.
Ayon kay Habermas, ang pagpasok ng institusyon at balangkas panlipunan ay nangangailangan ng isang malinaw na prosesong demokratiko. Ang batas na ipinapatupad ng pamahalaan ay dapat kinikilala ng mamamayan bilang lehitimo at katanggap-tanggap sa pamamagitan ng malawak na pagpapalitan ng kuro-kuro ng mamamayan at kanilang mga kinatawan. Isinaalang-alang ng proseso ng pagpapalitan ang paghubog ng mga opinyong pulitikal at "loob" ng mga mamamayan (BFN, 159). Samakatuwid, ang pagpapalitan ng kuro-kuro o ang deliberasyong publiko ay hindi lamang isang intelektwal na diskurso ng mga pulitiko, kundi isang paggamit ng kakayahan ng rason, ng isip, ng debate na nanggagaling sa pagpapahalaga, interes at pagkatao ng mamamayan.
Dito makikita ang buhay ng demokrasya sa isang mainam na pagpapalitan ng kuro-kuro upang hubugin ang isang panukala. Kaya, "nanahanan sa patakaran ng deliberatibong pulitika ang pinakasentrong elemento ng prosesong demokratiko" (BFN, 296) Sa pamamagitan ng deliberatibong pulitika, pinagsasama-sama ng mga mamamayan sa isang "palayok" ang kayamanan ng kanilang pagmumuni-muni at pag-iisip upang bumuo ng isang mas bukas na pananaw, mahalagang panukala o matatag na opinyon. Bumubukal mula sa "palayok" na ito ang kapangyarihan ng komunikasyon na mayroong napakalakas na dating sa mga pormal na pagpapasya sa Kongreso man o sa Malacanang. Naisasalin mula sa mabisang pagpapalitan ng kuro-kuro ang "kalooban" ng mga mamayan upang maging isang kalooban pulitikal (political will), maging isang pasyang pulitikal, hindi lamang sa panahon ng halalan.
Kaya, ang demokratikong lipunan ay nakabatay sa antas ng deliberasyong nangyayari sa mula sa di-pormal na larangan hanggang sa institusyon at pagsasabatas. Ang layunin lagi ng deliberasyon ay ang paghantong sa isang pagkakaunawaan ng mga mamamayan, isang kalagayang maging posible ang pakikipagkapwa-tao upang hanapin ng bawat isa ang personal na tagumpay at kaligayahan, samakatuwid, magpakatao. "Hinihingi ng teorya ng pagpapalitan ng kuro-kuro ang mas mataas na antas ng pakikipagkapuwatao sa mga proseso ng pagkakaunawaan na nangyayari sa pamamagitan ng mga patakarang demokratiko o ang sapot ng komunikasyon sa loob ng publikong larangan" (BFN, 299). Ang deliberatibong pulitika ang hantungan ng masalimuot na paghubog ng opinyon at indibidwal na kalooban. Nakikita at nararamdaman ng ang tunay na pulso ng mamamayan, ng bayan sa prosesong ito.
P.D. 772 at Pagpapalaya ng Maralitang Taga-Lungsod: Isang Mapanuring Sanaysay (supplementaryo)
Kawawa ang nagpapait ng hatol
at nagtatapon ng katarungan sa lupa!
Niyuyurakan ninyo ang dukha …
pang-aapi sa matuwid, panghihingi ng lagay,
pandaraya sa mga dukha sa hukuman.
(Amos 5: 7, 11a, 12b)
"Ligaya ang itawag mo sa akin." Ito ang aking naririnig sa mga batang maliliit na naglalaro sa kalsada. Naging uso ito sapagkat ang pelikulang Ligaya ang naging bukambibig sa showbiz, mga tabloid at maging sa usapan sa loob ng bus at jeep. Sino ba naman ang ayaw maging maligaya sa gitna ng paghihirap na nararanasan ng Pilipino, lalo na ng mga maralitang taga-lungsod? Kahit sa pangalan lamang, may bakas ng pangarap at pag-asa upang lumaya mula sa sakit, kirot at paghihirap ang mga batang ito.
Napapanahon sa palabas na Ligaya ang pagpapawalang bisa ng P.D. 772 sa ating Mababang Kapulungan. Isang panukalang batas bilang 5185 (HB 5185) na ipinasa ng dalawang komite, na pinangungunahan nina Mambabatas Andolana, Apostol, Lagman, Liban at Montemayor, ang nakasalang sa bulwagan ng Kongreso. Nilalayon nitong panukalang batas na baklasin ang matagal nang nakabaong paratang: kriminal ang mga mahihirap na walang lupa. Sapagkat ayon sa P.D. 772, otomatikong kriminal ang lahat na walang lupang nagtitirik ng kanilang tahanan sa mga nakatiwangwang na lupa. Dumaan sa isang mabagsik ngunit mababaw na talakayan sa Kongreso at Senado ang pagpapawalang bisa. Dito makikita na ang nangyayari sa bulwagan ng Batasan ay isang sirko lamang ng mga pagpapakitang tao ng mga pulitiko at hindi ang pagdedebate sa isang rasyunal na deliberasyon ukol sa mga panukalang may kinalaman sa buhay ng mamamayan. Lahat ng pagpapasya ay laging hindi ligtas sa mga nangyayaring kompromiso "sa ilalim ng mesa" na nangyayari sa madidilim na sulok ng Kongreso.
Ngunit sa labas nitong pormal (ngunit hungkag) na deliberasyon sa Kongreso at Senado, ano ba ang mga argumentong malinaw na pagbabatayan sa pagka-lehitimo ng batas P.D. 772? Unang una dito ang mabilis na paghatol ng batas P.D. 772 na kriminal ang mga taong nag-iiskwat. Maliwanag na isang pagtaliwas ng batas sa mismong diwa ng demokrasya na nakasaad sa Saligang Batas 1987 (Art. XIII) ukol sa "Panlipunang Katarungan at Karapatang Pantao". Bilang isang batayang pangangailangan, karapatan ng mamamayang ang may masilungan, kailangang may tirahan, at katitirikan ng tirahan ng kanilang pamilya. Ang pantay na karapatan na ang bansang ito, pati ang lupain nito ay hindi lamang sa mga mayayamang may lupa, o sa banyagang nagdadala ng pera, trabaho, at "pangakong" kaunlaran, kundi sa lahat na mamamayan, ang siyang payak na katotohanan ngunit mahirap maisagawang prinsipyong pulitikal.
Ang pagpapatupad at pagpapataw ng P.D. 772 ay sumasalungat sa kapangyarihang ibinigay ng Saligang Batas sa pamahalaan bilang isang nangangalaga sa kapakanan ng mamamayan. Tungkulin ng pamahalaan na itaguyod ang panlipunang katarungan, ngunit nauuntol ito sa mismong diwan ng P.D. 772. Tungkulin nito ang palayain sa mapang-aping balangkas ang mamamayan, ngunit sinisisi ng P.D. 772 ang mamamayang walang lupa bilang mga kriminal na "panganib" sa pangkalahatang kapakanan ng lahat. Hindi ba kasama ang mga mamamayang walang lupa na dapat ring ipagtanggol ng pamahalaan? Sa pagpapatubad ng mismong R.A. 7279 (Urban Development and Housing Act), ang madalas na lumalabag sa batas ay ang mismong gobyernong nagdedemolis ng mga bahay, ang mismong mga pulis, ang mismong mga kawani ng Munisipyo.
"Ang layunin ng batas ay upang panatilihin ang kaayusan sa pagitan ng malayang mamayan na nakabatay sa kolektibong interes ng lahat" (IR, 46). Salungat sa papel ng pamahalaan bilang parens patriae ang P.D. 772 sapagkat ayon sa konseptong ito, ang pamahalaan ay may papel at responsibilidad na maging isang "magulang" sa mga mamamayang nangangailangan at humihingi ng pagtatanggol ang kanilang karapatan, lalo na kapag ang sektor na ito ay mahina at walang kakayahang itaguyod ang sarili upang kalabanin ang mga mapang-aping kampanyang ginagamitan ng dahas, pera at pananakot, na harap-harapang nilalabag ang kanilang karapatan.
Sa halip na tulungan ng pamahalaan sa pamamagitan ng karapatan ng mamayang sa panlipunang kawanggawa (BFN, 123) ang mga mahihirap na walang tahanan, ipinapataw ng walang deliberasyon ng pamahalaan ang P.D. 772. Nabahiran ng krimen ang pagkatao ng mga abang maralita. Sapagkat ba ang isang Pilipinong walang lupa, naninirahan sa isang tiwangwang na lupa, otomatikong nagiging kriminal kaagad na walang pagpapalagay na inosente siya, na hindi isinaalang-alang ang tunay na kalagayan ng kahirapan? Kaya samakatuwid, isang batas na hindi makatarungan sapagkat ang pangunahing target na parurusahan nito ang isang sektor ng mga mamamayan --- ang mga taong walang lupa at mga taong walang kakayahang bumili ng lupa sa lungsod. Pumunta sila sa kalunsuran dala ng paghahanap ng trabaho at tagumpay, dala ng malawakang pagkasentralisado ng panlipunang kaunlaran.
Sa pagpapatupad nitong batas, wala nang makatarungang proseso, wala nang "presumption of innocence". Isang mabilisang pagparatang na kriminal ang taong nabubuhay at nakatira sa isang lupang hindi kanya, publiko man o pribado. Hindi na titingnan kung bakit walang lupa ang isang maralita, ibig sabihin, may makitid na interes ang pagsasagawa ng batas na ginagamitan ng rason upang maging lehitimo. Ang unang malinaw na rason ay "ang pangangalaga sa pribado at publikong ari-arian." Ngunit sa deliberasyon, may karapatan rin sa ang publikong ari-arian ang mga walang lupa, hindi lamang ang "organisadong" pamahalaan ang maaring gumamit ng publikong lupain, sapagkat "pag-aari ito ng bayan." Ganoon rin, sa deliberasyon, ang pribadong ari-arian ay may saysay lamang kung nakikita ito sa liwanag na pangkalahatang kabutihan, hindi lamang ng iilang sektor o indibidwal. Malinaw na hindi ito paggalang sa pribado autonomiya sapagkat kumikiling lamang sa karapatan ng may lupa laban sa mga walang lupa, at publikong autonomiya sapagkat hindi nakikita na bahagi ng pangkalahatang kapakanan ang mga walang lupa, na dapat pa ngan bigyang pansin ng pamahalaan.
Sapagkat hindi nito isinaalang-alang ang problemang dala ng urbanisasyon, ng sentralisadong ekonomiya, ng pagdagsaan ng mga tao sa mga lungsod, may makitid na pananaw sa lipunan at katangian ng mga taong kumikilos, samakatuwid, ang P.D. 772.
Kung kaligayahan ng mga may-lupa ang P.D. 772 dahil naipagtatanggol nito ang kanilang ari-arian, lampas sa batas ukol sa ari-arian na sa Penal Code, nagpapakita lamang ito ng isa pang butas ng batas. Sa halip na tugunan ang pagkaubos ng lupang tirahan sa komersyal na negosyo at pribadong pagpapaunlad gaya ng mga malls, parks, golf courses, itinataguyod pa nito ang mabilisang pagkawala ng lupa sa kamay ng iilang mahihirap. Isang katunayan na ibinebenta ng mahihirap ang lupa sa panahon ng kagipitan – kaya unti-unting nag-iipon ang pagmamay-ari ng lupa sa iilan lamang na may pera.
Sapagkat may sobrang pera ang mayayaman at maaring bumili, nang bumili pa, at magpalawak pa ng lupa, at sa prosesong ito, tuwirang nagiging kriminal ang mga walang lupa sa bisa ng P.D. 772. Hindi dumadami ang lupa, ngunit lumiliit ang pagmamay-ari ng lupa sa kamay ng nakakaraming maralita. Kumakalat ang mga maharlikang di-abot-kayang subdivisions sa kalunsuran, habang kumakalat at palipat-lipat naman ang mga maralitang taga-lunsod dahil sa malawakang demolisyon, na madalas ay marahas at madugo. Itong pagpaparami ng subdivisions, ang lantarang legal na pagkakamkam ng lupang para sana sa lahat, sa pamamagitan ng lubos na kapangyarihan ng pera ay isang nakatalukbong na pagkakait ng karapatang pantao ng mga maralitang tagalungsod para sa tunay na pabahay at desenteng paninirahan.
Kung ito ang ikinaliligaya ng mga nais kamkamin ang lupa upang mas lalong kumita, dahil sa kawalan ng sapat planong lokal ukol sa tamang paggamit ng lupa sa lungsod, ang kaligayahang ito ay tulad ng mga lalaking sa pelikulang Ligaya bumibili ng aliw, dahil meron silang pera upang maging maligaya, na sabay niyuyurakan ang karapatang-pantao ng mga babae. Baka magsasabi pa tayong, gusto naman ng mga babaeng ito ang magbigay ng aliw! Sino ba ang may nais maging mahirap at maghirap, maapi at maging aba? Sino ba ang hindi hahanap ng kaligayahan sa buhay niya? Naging mababa ng lipad ni Ligaya sapagkat kasama siya sa mga ginawang latak ng lipunan, kaya napilitan ng ganoong uring trabaho upang mabuhay … karapatan niyang mabuhay, karapatan rin niyang galangin ang kanyang malayang pasya upang tupdin ang kanyang mga pangarap. Ngunit sa sistema ng mga balangkas panlipunan na harap-harapang inaapi ang isang partikular na sektor, napipilitan ang mga taong kumapit sa patalim upang matustusan ang buhay.
Kung ang ngipin ng P.D. 772 ang hayaang maghari, saan pupunta ang abang maralita sa lungsod? Lulutang na lang sa hangin? Lulutang na lang sa tubig? Upang maging matuwid at iwasan ang pagiging isang kriminal? Naging isang dayuhan ang abang maralita sa kanyang sariling bayan, naging kriminal siya sa kanyang sariling bayang may Saligang Batas na nagtatanggol sa kanyang karapatan, sapagkat wala siyang lupa, at mahirap lamang siya. Sa halip na tulungan ng lipunan ang mahirap, minarkahan itong kriminal, na salot sa lipunan.
Ano na lang kaya kung pati ang tubig at hangin ay gawing pribado rin, tulad ng lupa? At kakamkamin rin ito ng mga may perang kayang bilhin ang lahat ng hangin at tubig sa legal na paraan? Kriminal ang lahat na humihinga, kriminal ang lahat na umiinom sapagkat ninakaw ito sa mga nagmamay-ari nito. Kung babalikan ang deliberasyon ni Habermas, malinaw na hindi dumaan sa isang matinong deliberasyon ang batas na ito – sapagkat tigib sa pagkukulang, tigib sa pagsasalungatan, hindi lamang sa konsepto ng mga pribadong pagmamay-ari na may hinihinging panlipunang responsibilidad, kundi sumasalungat mismo sa pribadong autonomiya at sa publikong autonomiya.
Nilalabag nito ang mismong proseso ng deliberasyon. Ngunit nalalantad rin ang paglabag nito sa pamamagitan ng deliberasyon. Kung tutuusin, milyon-milyong Pilipino ang huhulihin sa bisa ng P.D. 772, hindi kakasya lahat sa mga bilibid ng bansa (IR, 66). Isang malagim na pahirap sa pamahalaan ang milyong bilanggo, at higit sa lahat sa mga biktimang maralita ang P.D. 772, sapagkat isang taliwas sa rason, sa matinong pag-iisip ang mismong diwa, pagpapatupad, pagpaparusa at pagpapanatili nito. Kung tutuusin, isang kahibangan ang P.D. 772 at hungkag na tunog ng mga pompiyang ng isang hindi lehitimong batas. Ang P.D. 772 ay harap-harapang uri ng modernong pang-aapi sa legal na paraan, isang mayabang na pagpapasikat ng mga makasariling may-lupa na walang karapatan ng maralita na makibahagi sa proseso ng pag-unlad at paghahanap ng solusyon sa problema ng urbanisasyon. Merong sapat na lupa, ngunit ang kasapatan ay nakamkam ng kasakiman, at ang kasakimang ito ay binabantayang legal ng P.D. 772.
Sa bisa ng deliberatibong pulitika, unti-unting naungkat ang mga nakatagong interes at mga pala-palagay, mga ideolohiyang nakatalukbong na nagpapakitang rasyunal. Naiparating na rin mula sa usap-usapan ng mga NGOs, mga POs at mga pangkat ng mga maralitang tagalungsod ang kanilang kapasyahang kailangang ipawalang bisa ang batas P.D. 772. Dumaan sa mahabang proseso ang debate, mula sa pagdinig ng mga kaso, hanggang sa malawakang pangangampanya sa Kongreso at Senado. Naging mainit ang deliberasyon, hindi sa bulwagan kundi sa pagitan ng mga may-ari ng malalawak na lupain at sa ang kinatawan ng maralitang taga-lunsod. Noong 21 ng Oktubre 1997, naisapawalang bisa ang P.D. 772 na ito sa bisa ng R.A. 8368. Isa itong monumental na tagumpay ng deliberatibong pulitika na nagpapalaya sa hindi makatarungang batas na lumusot sa sistema ng katarungan ng Pilipinas.
Musmos na Pag-asa (Matanglawin 1992)
MUSMOS NA PAG-ASA
Jeremy S. Eliab
Batang Lansangan: Sulyap
Bata batuta, isang perang muta;
Saan ka nanggaling?
Ikaw ba’y hulog ng langit?
bunga ng putik at lupa?
Ito ang malakas na pasigaw-kantang wala sa tono ng iilang mga batang lansangan habang nangagtipon upang maglaro sa isang parking lot sa Cubao; namimilipit makisakay sa musika ni Joey Ayala. Habang maririnig ang unti-unting nawawalang matitinis at maliliit na boses, hawak-kamay silang gumagawa ng bilog upang maglaro kasama ang mga volunteers ng isang organisasyon ng mga estudiyanteng kumakalinga sa mga batang lansangan, ang Musmos. Ilang minuto na lamang, maglalaro sila hanggang mapagod sa katatakbo, katatawa, hagikhikan at halakhakan. Pagkatapos ng paglalaro, kasama ang kanilang mga ate at kuyang mula sa Musmos, kakain sila ng masustansiyang pagkain mula sa lutong espesyal ng iilang mga iskolastikong seminaristang Heswita at mga estudiyante. Magdarasal, uupo, at kakain, at iyon na ang simula ng kuwentuhan at pagbabahagi ng mga batang lansangan – isang pinakamahalagang pagkakataon sa bawat naroroon na masulyapan at danasin ang miminsanan lamang marinig na ebanghelyo ng buhay lansangan.
Nang maupo na, at magsimulang higupin ang mainit pang sabaw, naitanong ko kung bakit kaunti ang mga batang dumating noong gabi. May bagansiya raw noong nakaraang Sabado. Marami ang hinuli at dinala sa kulungan ng mga pulis sa bisa ng isang M.O. mula sa DSWD, isang patakaran upang walisin ang mga batang lansangan, at upang madala ang mga bata na maglipana sa lugar. Marami raw sa kanila ang kinalbo, ipinasok naman ang iba sa mga institusyong publiko at pribado na nangangalaga sa mga bata. Marami sa kanila ang natatakot na mahuli at dalhin sila sa mga institusyong pribado. Takot? Bakit sila matatakot, hindi ba ito ang mas nakakabuti sa kanila, hindi ba’t para sa kanilang kapakanan ang bagansiya? Kung tutuusin kung mahuhuli ang isang batang lansangan, ipinasok sa isang institusyon at makaranas ng sapat na seguridad - libreng pagkain, tulugan, kaligtasan sa kapahamakan, pag-aaral at paghubog -hindi ba ito mabuti para sa kanila? Nalaman ko pala na mas pinapahalagahan ng mga bata ang kanilang kalayaan sa gitna ng marahas na mundo ng lansangan kanilang ginagalawan.
Isang napakalaking kabalintunaan nga kung bakit ang mga batang ito, nagmamatigas sa kanilang pag-ayaw pumasok sa institusyon upang ipagpalit ang kanilang kinabukasan sa "kalayaang" ayon sa kanila nararanasan sa lansangan lamang. Ngunit kalayaan ba at kaligayahan ang makisakay sa agos ng lansangan, sa daloy ng basura sa gitna ng mainit na araw, sa mga used plastic cups na ibenbenta nila, sa pagbabantay sa mga nakaparadang kotse, sa ihip ng mga kurakot at mapagsamantalang pulis? Kalayaan ba ang magkaroon ng maraming pagkakataong mahalay, mapagsamantalahan, malait, magutom at mamatay sa gitna ng marahas na lansangan, sa gitna ng mga lipunang may matang nandidiri sa kanila?
Bata batuta, isang perang muta.
Di ka mahal ng mundo.
Inulila’t iwinala. Sino ang aangkin sa iyo?
Madilim na Kalagayan ng mga Batang Lansangan
Ayon kay Undersecretary Corazon Alma de Leon ng DSWD mula sa kanilang Bantay-Bata Hotline Report, sa mga 741 batang tumawag sa telepono sa iilang linggo lamang, 260 ang marahas na sinaktan, 36 ang mga pinagsamantalahan, 26 ang hinalay ng ama. Sa mga batang ito, 165 lamang ang naiulat sa pulisya. Sa kabilang banda, ayon naman sa isang ulat ng mga organisasyon na kumakalinga sa mga bata, mas maraming batang lalaki ang pinagsamantalahan kaysa sa babae. Itinatayang ang 74% ng kaso sangkot ang mga batang lalaki at 36% nito ang sanhi ng mga tahanang nawasak dahil sa paghihiwalay ng magulang. 77% naman ng mga sinaktan ay mga batang babae, 50% ng mga batang babae mula sa tahanang wasak. Ngunit kahit na ganito ang nangyari, 76% ng mga karumaldumal na pagsasamantala sa mga batang lalaki ang hindi naidulog sa korte, 86% naman sa mga babae ang hindi naidulog sa korte. Ang karimarimarim na kalagayan ng mga batang lansangan ay nagpapahiwatig lamang sa uri ng pagpapahalaga na ibinibigay sa kanila ng lipunan.
Sa kabilang banda, walang nagtatanggol sa mga batang lansangan kapag nilabag ng sinuman ang kanilang mga karapatan at dignidad. Noong mga nakaraang taon, tinanggal ng Kagawaran ng Katarungan ang Juvenile and Domestic Relations Court, na naging sanhi rin ng walang konsiderasyon sa paghuli at pagtrato sa mga bata. Ang parusang ibinibigay sa mga bata ay kasimbigat sa ipinapataw sa mga matatanda. Maaring hulihin ang bata na walang warrant of arrest, at ang ginagawang dahilan ay sapagkat mayroong programa ang gobyerno sa kanila at hindi dapat pabayaan sa mga lansangan. Ngunit ang nangyayari naman pag hinuli ang mga bata, minamaltrato sila, ginagamit, hinahalay. Minor de edad sila kaya dapat kunin ng mga pulis sa lansangan at ilagay sa isang "tahanan" pero sa kahulihulihan ay nilalagay sa bilangguan kasama ang ibang kriminal na pumatay, nanghalay, at iba pa. Hindi ba ito ay isang tahasang paglalagay sa mga bata sa isang kalagayan hindi dapat sa kanila? Kung meron mang programa ang gobyerno, kailangan matindi ang kanilang iukol na panahon, lakas at tiyaga sapagkat bata ang pinag-uusapan: bata na sa lahat ng mga mamamayan, sila ang pinakamaselan at dapat bigyan ng sapat at tunay na atensyon ng lahat.
Totoo na ang Pilipinas ay lumagda sa Convention on the Rights of Children ng United Nations, ngunit napakalubha ng pagdami ng mga batang lansangan, napakalubha ng karahasan at pagsasamantala sa mga kabataan ngayon sa ating bansa, mula sa tahanan hanggang sa lansangan. Saan na lang pupunta ang mga bata? Sa tahanang wasak o sa lansangan marahas, sa bilangguang puno ng pagsasamantala o sa institusyong wala namang sapat na kakayahan at badget upang hubugin sila? Laganap ang paglabag sa karapatan at dignidad ng mga bata. Masidhi ang pagpapabaya at pagmamaliit sa karapatan ng mga bata na siyang pinakamaselan, pinakadelikadong nilalang, pinakamahalagang bigyan ng atensyon sa ating bansa.
Hindi lamang sa Maynila, kundi sa mga karatig lungsod at probinsiya. Naging isang mistulang laruan ng mga matatanda ang mga bata. Tingnan lamang ngayon ang nagsusulputang kaso laban kay Jalosjos at Lavides. Ilan pa kayang mga bata ang ginamit ng mga nasa kapangyarihan, sa isang pagbabalatkayong iskolar ng isang mambabatas, mayor o gobernador. Sa aming bayan sa Antique, hindi ko mabilang ang mga estudiyanteng naging iskolar ang hinalay, binuntis, naanakan ng isang mataas na opisyal ng gobyerno. Ang iba pa nga ay mga dati kong kaklase sa elementarya, magaganda, matatalino – ngunit winasak ang kanilang kinabukasan ng ganid, mapera at nanakot na opisyal. Sa probinsiya, baril at pera ang kapangyarihan kalaban ng mga batang maralita. Sa lungsod, kahirapan, wasak na tahanan, walang tahanan at kapabayaan ng magulang at pamahalaan ang unang dahilan.
Nakatakda sa ating Saligang Batas, Art. II, Section 13 na ang Estado ay dapat magtaguyod at magtanggol sa pisikal, moral, espiritwal at sosyal na kapakanan ng mga bata, lalung lalo na siguro ang mga batang walang tahanan at nasa lansangan, walang masisilungan, nasa kalye nag-aabang ng kinabukasan. Totoong tumutugon rin ang ating pamahalaan, ngunit sa gaanong antas? Ilang bahagdan ba ng ating pambansang badget ang nakalaan sa mga bata? Meron tayong Boystown Complex, sa Parang, Marikina. Isang 23 ektaryang compound na may paaralan, bahay, swimming pool, kapilya, gym, dorms, at iba pang facilities tungo sa ikauunlad ng mga batang lansangan. Tinatayang 1,500 na bata ang maaring manirahan dito, kasama ang higit kumulang na 67 na guro, 32 social workers, 8 nars, isang abogado, at iilang mangangalaga. Kung makatuntong ang bata sa 18 ang edad, sinasabing "graduate" na siya at maari nang umalis sa Boystown upang makipagsapalaran sa mundo. Maliban sa Boystown, meron ring mga pribadong organisasyon tulad ng Kaisa sa Buhay Foundation, Inc. (KBF), Kuya Drop-In Center, Laura Vicuna Foundation, Kanlungan sa Er-Ma Ministry, Inc.
Gayunpaman, dumarami pa rin ang mga batang lansangan, at noong nakaraang tatlong taon lamang may 50,000 hanggang 75,000 na ang nasa Maynila. Umaabot na ngayon, ayon sa isang ulat, 200,000 sa isang survey sa iilang lungsod sa Kamaynilaan. Hindi lahat maabot ng tulong at kawang-gawa ng mga ahensiya, organisasyon at ng DSWD. Umaalon at dumadagsa ang mga bata sa lansangan, maraming salik na pinanggalingan – tahanang wasak, walang magulang, walang matirhan, kahirapan, giyera. Nanggaling sa tahanang wasak, ngunit humahantong rin sila sa lansangan wasak rin sa kinabukasan. Pagkawasak ba ng kabataan ang hantungan ng lahat na ito?
Pag-asa sa Kabataan: Isang Pangarap Lamang?
Sinabi ni Gat Jose Rizal na nasa kabataan ang kinabukasan ng ating bayan. Ngunit itong pag-asa rin na inaasahan natin, winawasak ng isang lipunang walang pakialam sa mga bata. Hindi ba ito isang kahibangan? At gusto pa yata ng iba na manatili sa poder sa pamamagitan ng pagbabago ng Saligang Batas, naglalagak ng malalaking pondo upang maihalal muli, nagsisikap na kumapit sa kanilang posisyon habang may mga batang nakatunganga sa kanila. Tanungin kaya natin si Joe Almonte kung ano ang kanyang dakilang stratehiya sa mga bata, kung naniniwala siyang ang kinabukasan ay mula sa kabataan at hindi sa kanyang militaristikong utak. Tanungin kaya natin ang mga Pedrosa kung ang PIRMA ba ay isang nagbibigay ng pag-asa sa kabataan o maglulugmok lamang sa kinabukasan ng kabataan. Tanungin kaya natin ang Philconsa kung mas mahalaga sa kanilang ang Art. II, Section 13 kaysa sa pag-amienda ng palugit sa mga taong nanunungkulan.
Nakakalungkot isipin na maraming lakas, pawis, kayamanan ang naiukol sa mga maling pagpapahalaga. Kung tutuusin maraming dapat pagka-abalahan. Sa kabila ng karimarimarim na kalagayan ng buhay-lansangan, naiiwan ang mga bata sa kanilang sarili lamang. Ngunit ang binhi ng pag-asa ay patuloy na umiiral sa kaibuturan ng kanilang mga puso, kahit na ano man ang inaatupag ng mga matatanda. Itong pag-asa ay masasalamin ng mga volunteers ng Musmos, isang pag-asang nagpapabuhay at nagpapatatag sa kanila. Ang pag-asang hinahampas ng alon pagkabigo, ng pang-aapi, ng kasawian. Patuloy pa rin nanahan sa mga bata ang pag-asa. May mga pangarap sila sa buhay, mumunting pangarap para sa kanilang bayang Pilipinas na napakapayak at napakatunay kaysa sa Philippines 2000 ni Fidel Ramos at Joe Almonte. Pangarap para sa kanilang kinabukasan, na kinabukasan rin ng ating bayan, kinabukasan nila. Ipagkakait ba natin ang kinabukasang para sa kanila? Itanong mo kay Manong Joe Almonte.
Jeremy S. Eliab
Batang Lansangan: Sulyap
Bata batuta, isang perang muta;
Saan ka nanggaling?
Ikaw ba’y hulog ng langit?
bunga ng putik at lupa?
Ito ang malakas na pasigaw-kantang wala sa tono ng iilang mga batang lansangan habang nangagtipon upang maglaro sa isang parking lot sa Cubao; namimilipit makisakay sa musika ni Joey Ayala. Habang maririnig ang unti-unting nawawalang matitinis at maliliit na boses, hawak-kamay silang gumagawa ng bilog upang maglaro kasama ang mga volunteers ng isang organisasyon ng mga estudiyanteng kumakalinga sa mga batang lansangan, ang Musmos. Ilang minuto na lamang, maglalaro sila hanggang mapagod sa katatakbo, katatawa, hagikhikan at halakhakan. Pagkatapos ng paglalaro, kasama ang kanilang mga ate at kuyang mula sa Musmos, kakain sila ng masustansiyang pagkain mula sa lutong espesyal ng iilang mga iskolastikong seminaristang Heswita at mga estudiyante. Magdarasal, uupo, at kakain, at iyon na ang simula ng kuwentuhan at pagbabahagi ng mga batang lansangan – isang pinakamahalagang pagkakataon sa bawat naroroon na masulyapan at danasin ang miminsanan lamang marinig na ebanghelyo ng buhay lansangan.
Nang maupo na, at magsimulang higupin ang mainit pang sabaw, naitanong ko kung bakit kaunti ang mga batang dumating noong gabi. May bagansiya raw noong nakaraang Sabado. Marami ang hinuli at dinala sa kulungan ng mga pulis sa bisa ng isang M.O. mula sa DSWD, isang patakaran upang walisin ang mga batang lansangan, at upang madala ang mga bata na maglipana sa lugar. Marami raw sa kanila ang kinalbo, ipinasok naman ang iba sa mga institusyong publiko at pribado na nangangalaga sa mga bata. Marami sa kanila ang natatakot na mahuli at dalhin sila sa mga institusyong pribado. Takot? Bakit sila matatakot, hindi ba ito ang mas nakakabuti sa kanila, hindi ba’t para sa kanilang kapakanan ang bagansiya? Kung tutuusin kung mahuhuli ang isang batang lansangan, ipinasok sa isang institusyon at makaranas ng sapat na seguridad - libreng pagkain, tulugan, kaligtasan sa kapahamakan, pag-aaral at paghubog -hindi ba ito mabuti para sa kanila? Nalaman ko pala na mas pinapahalagahan ng mga bata ang kanilang kalayaan sa gitna ng marahas na mundo ng lansangan kanilang ginagalawan.
Isang napakalaking kabalintunaan nga kung bakit ang mga batang ito, nagmamatigas sa kanilang pag-ayaw pumasok sa institusyon upang ipagpalit ang kanilang kinabukasan sa "kalayaang" ayon sa kanila nararanasan sa lansangan lamang. Ngunit kalayaan ba at kaligayahan ang makisakay sa agos ng lansangan, sa daloy ng basura sa gitna ng mainit na araw, sa mga used plastic cups na ibenbenta nila, sa pagbabantay sa mga nakaparadang kotse, sa ihip ng mga kurakot at mapagsamantalang pulis? Kalayaan ba ang magkaroon ng maraming pagkakataong mahalay, mapagsamantalahan, malait, magutom at mamatay sa gitna ng marahas na lansangan, sa gitna ng mga lipunang may matang nandidiri sa kanila?
Bata batuta, isang perang muta.
Di ka mahal ng mundo.
Inulila’t iwinala. Sino ang aangkin sa iyo?
Madilim na Kalagayan ng mga Batang Lansangan
Ayon kay Undersecretary Corazon Alma de Leon ng DSWD mula sa kanilang Bantay-Bata Hotline Report, sa mga 741 batang tumawag sa telepono sa iilang linggo lamang, 260 ang marahas na sinaktan, 36 ang mga pinagsamantalahan, 26 ang hinalay ng ama. Sa mga batang ito, 165 lamang ang naiulat sa pulisya. Sa kabilang banda, ayon naman sa isang ulat ng mga organisasyon na kumakalinga sa mga bata, mas maraming batang lalaki ang pinagsamantalahan kaysa sa babae. Itinatayang ang 74% ng kaso sangkot ang mga batang lalaki at 36% nito ang sanhi ng mga tahanang nawasak dahil sa paghihiwalay ng magulang. 77% naman ng mga sinaktan ay mga batang babae, 50% ng mga batang babae mula sa tahanang wasak. Ngunit kahit na ganito ang nangyari, 76% ng mga karumaldumal na pagsasamantala sa mga batang lalaki ang hindi naidulog sa korte, 86% naman sa mga babae ang hindi naidulog sa korte. Ang karimarimarim na kalagayan ng mga batang lansangan ay nagpapahiwatig lamang sa uri ng pagpapahalaga na ibinibigay sa kanila ng lipunan.
Sa kabilang banda, walang nagtatanggol sa mga batang lansangan kapag nilabag ng sinuman ang kanilang mga karapatan at dignidad. Noong mga nakaraang taon, tinanggal ng Kagawaran ng Katarungan ang Juvenile and Domestic Relations Court, na naging sanhi rin ng walang konsiderasyon sa paghuli at pagtrato sa mga bata. Ang parusang ibinibigay sa mga bata ay kasimbigat sa ipinapataw sa mga matatanda. Maaring hulihin ang bata na walang warrant of arrest, at ang ginagawang dahilan ay sapagkat mayroong programa ang gobyerno sa kanila at hindi dapat pabayaan sa mga lansangan. Ngunit ang nangyayari naman pag hinuli ang mga bata, minamaltrato sila, ginagamit, hinahalay. Minor de edad sila kaya dapat kunin ng mga pulis sa lansangan at ilagay sa isang "tahanan" pero sa kahulihulihan ay nilalagay sa bilangguan kasama ang ibang kriminal na pumatay, nanghalay, at iba pa. Hindi ba ito ay isang tahasang paglalagay sa mga bata sa isang kalagayan hindi dapat sa kanila? Kung meron mang programa ang gobyerno, kailangan matindi ang kanilang iukol na panahon, lakas at tiyaga sapagkat bata ang pinag-uusapan: bata na sa lahat ng mga mamamayan, sila ang pinakamaselan at dapat bigyan ng sapat at tunay na atensyon ng lahat.
Totoo na ang Pilipinas ay lumagda sa Convention on the Rights of Children ng United Nations, ngunit napakalubha ng pagdami ng mga batang lansangan, napakalubha ng karahasan at pagsasamantala sa mga kabataan ngayon sa ating bansa, mula sa tahanan hanggang sa lansangan. Saan na lang pupunta ang mga bata? Sa tahanang wasak o sa lansangan marahas, sa bilangguang puno ng pagsasamantala o sa institusyong wala namang sapat na kakayahan at badget upang hubugin sila? Laganap ang paglabag sa karapatan at dignidad ng mga bata. Masidhi ang pagpapabaya at pagmamaliit sa karapatan ng mga bata na siyang pinakamaselan, pinakadelikadong nilalang, pinakamahalagang bigyan ng atensyon sa ating bansa.
Hindi lamang sa Maynila, kundi sa mga karatig lungsod at probinsiya. Naging isang mistulang laruan ng mga matatanda ang mga bata. Tingnan lamang ngayon ang nagsusulputang kaso laban kay Jalosjos at Lavides. Ilan pa kayang mga bata ang ginamit ng mga nasa kapangyarihan, sa isang pagbabalatkayong iskolar ng isang mambabatas, mayor o gobernador. Sa aming bayan sa Antique, hindi ko mabilang ang mga estudiyanteng naging iskolar ang hinalay, binuntis, naanakan ng isang mataas na opisyal ng gobyerno. Ang iba pa nga ay mga dati kong kaklase sa elementarya, magaganda, matatalino – ngunit winasak ang kanilang kinabukasan ng ganid, mapera at nanakot na opisyal. Sa probinsiya, baril at pera ang kapangyarihan kalaban ng mga batang maralita. Sa lungsod, kahirapan, wasak na tahanan, walang tahanan at kapabayaan ng magulang at pamahalaan ang unang dahilan.
Nakatakda sa ating Saligang Batas, Art. II, Section 13 na ang Estado ay dapat magtaguyod at magtanggol sa pisikal, moral, espiritwal at sosyal na kapakanan ng mga bata, lalung lalo na siguro ang mga batang walang tahanan at nasa lansangan, walang masisilungan, nasa kalye nag-aabang ng kinabukasan. Totoong tumutugon rin ang ating pamahalaan, ngunit sa gaanong antas? Ilang bahagdan ba ng ating pambansang badget ang nakalaan sa mga bata? Meron tayong Boystown Complex, sa Parang, Marikina. Isang 23 ektaryang compound na may paaralan, bahay, swimming pool, kapilya, gym, dorms, at iba pang facilities tungo sa ikauunlad ng mga batang lansangan. Tinatayang 1,500 na bata ang maaring manirahan dito, kasama ang higit kumulang na 67 na guro, 32 social workers, 8 nars, isang abogado, at iilang mangangalaga. Kung makatuntong ang bata sa 18 ang edad, sinasabing "graduate" na siya at maari nang umalis sa Boystown upang makipagsapalaran sa mundo. Maliban sa Boystown, meron ring mga pribadong organisasyon tulad ng Kaisa sa Buhay Foundation, Inc. (KBF), Kuya Drop-In Center, Laura Vicuna Foundation, Kanlungan sa Er-Ma Ministry, Inc.
Gayunpaman, dumarami pa rin ang mga batang lansangan, at noong nakaraang tatlong taon lamang may 50,000 hanggang 75,000 na ang nasa Maynila. Umaabot na ngayon, ayon sa isang ulat, 200,000 sa isang survey sa iilang lungsod sa Kamaynilaan. Hindi lahat maabot ng tulong at kawang-gawa ng mga ahensiya, organisasyon at ng DSWD. Umaalon at dumadagsa ang mga bata sa lansangan, maraming salik na pinanggalingan – tahanang wasak, walang magulang, walang matirhan, kahirapan, giyera. Nanggaling sa tahanang wasak, ngunit humahantong rin sila sa lansangan wasak rin sa kinabukasan. Pagkawasak ba ng kabataan ang hantungan ng lahat na ito?
Pag-asa sa Kabataan: Isang Pangarap Lamang?
Sinabi ni Gat Jose Rizal na nasa kabataan ang kinabukasan ng ating bayan. Ngunit itong pag-asa rin na inaasahan natin, winawasak ng isang lipunang walang pakialam sa mga bata. Hindi ba ito isang kahibangan? At gusto pa yata ng iba na manatili sa poder sa pamamagitan ng pagbabago ng Saligang Batas, naglalagak ng malalaking pondo upang maihalal muli, nagsisikap na kumapit sa kanilang posisyon habang may mga batang nakatunganga sa kanila. Tanungin kaya natin si Joe Almonte kung ano ang kanyang dakilang stratehiya sa mga bata, kung naniniwala siyang ang kinabukasan ay mula sa kabataan at hindi sa kanyang militaristikong utak. Tanungin kaya natin ang mga Pedrosa kung ang PIRMA ba ay isang nagbibigay ng pag-asa sa kabataan o maglulugmok lamang sa kinabukasan ng kabataan. Tanungin kaya natin ang Philconsa kung mas mahalaga sa kanilang ang Art. II, Section 13 kaysa sa pag-amienda ng palugit sa mga taong nanunungkulan.
Nakakalungkot isipin na maraming lakas, pawis, kayamanan ang naiukol sa mga maling pagpapahalaga. Kung tutuusin maraming dapat pagka-abalahan. Sa kabila ng karimarimarim na kalagayan ng buhay-lansangan, naiiwan ang mga bata sa kanilang sarili lamang. Ngunit ang binhi ng pag-asa ay patuloy na umiiral sa kaibuturan ng kanilang mga puso, kahit na ano man ang inaatupag ng mga matatanda. Itong pag-asa ay masasalamin ng mga volunteers ng Musmos, isang pag-asang nagpapabuhay at nagpapatatag sa kanila. Ang pag-asang hinahampas ng alon pagkabigo, ng pang-aapi, ng kasawian. Patuloy pa rin nanahan sa mga bata ang pag-asa. May mga pangarap sila sa buhay, mumunting pangarap para sa kanilang bayang Pilipinas na napakapayak at napakatunay kaysa sa Philippines 2000 ni Fidel Ramos at Joe Almonte. Pangarap para sa kanilang kinabukasan, na kinabukasan rin ng ating bayan, kinabukasan nila. Ipagkakait ba natin ang kinabukasang para sa kanila? Itanong mo kay Manong Joe Almonte.
Ang Mitsa ng Kandila
ANG MITSA NG KANDILA
Bong S. Eliab
Naipasa sa Mababang Kapulungan ng ating Kongreso ang House Bill 5185 bilang pagpapawalang bisa ng Presidential Decree 772. Pinararatangan ng P.D. 772 ang maralitang taga-lungsod na walang lupa bilang kriminal, isang mabilisang pagpaparatang na ang mahihirap na walang sapat na kita dahil sa kahirapan ay isang kiriminal: "dahil mahirap ka, kriminal ka." Dahil dito, nagkaisa ang mga Kongresista sa pangunguna ni Gregorio Andolana na dapat ngang ipawalang bisa ng Kongreso ang nasabing batas na nagpapataw ng kaparusahan, may kaparusahan para sa kanya dahil ang kasalanan ay mahirap siya.
Ngayon naman, nasa Senado na nakabinbin ang nasabing panukalang batas. Nasa kamay na rin ng mga Senador ang buhay ng nasabing batas – kung sakaling nakikita nila na ang P.D. 772 ay isang pabigat sa pasanin ng mahihirap, isang pagpapahirap pa sa mga mahihirap. Magiging isang pagsubok ito sa kanilang sarili – kung kumikiling ba sila tungo sa pagpapalaya ng mga maralitang taga-lungsod o hindi, kung naririnig ba nila ang mga hinaing ng mga mahihirap o hindi.
Ngunit hindi lamang sa larangan ng mga Mambabatas manggagaling ang pagbaklas ng P.D. 772. Nasa kamay rin ng mabisang pakikilahok at pagbabantay ng mga maralitang taga-lungsod. Ayon kay Jurgen Habermas, isang sosyolohikong Aleman, na ang pakikilahok ng lahat ay mahalaga tungo sa mas malusog na bayan. Ang bawat isa ay may karapatang makilahok, magsalita, magpahayag ng kanyang opinyon ukol sa mga isyu at bagay na may kinalaman sa kanilang buhay. Ang pananahimik naman ay isang tanda na tinatanggap ng mahihirap kung ano man ang magiging pasya ng mga lumahok, iyong mga Senador at ang mga iba’t ibang interes na sumusundot sa kanila.
Kailangang lumahok ang bawat isang maralitang taga-lungsod sa proseso ng pagpapasya, lalo na ng mga batas na diretsang may kinalaman sa kanilang buhay. Marami nang tahanan, pamilya at kinabukasan ang sinira at winasak ng P.D. 772, kaya trabaho rin ng bawat isa na kumilos upang ihinto itong hindi makatarungang batas na bumabaon pa sa buhay dalita. Sinu-sino ba ang dapat kumilos? Lahat na nakatira sa kalunsuran na walang sariling lupa, lahat na tahanang hindi tiyak ang kanilang paninirahan, mga batang lansangan, mga mahirap na mag-aaral na nangangarap magkaroon ng pamilya at sariling tahanan sa kinabukasan, mga guro na kulang ang sahod upang bumili ng desenteng bahay, at lahat ng Pilipinong nangangarap na magkaroon ng isang tahanang payapa, may kasarinlan at katiyakan.
Kailangan ang mga adhikain at pangarap natin ang lalabas sa batas, kailangan ang ating panlipunang kapakanan ang maluluwal ng Kongreso, ng Senado, ng Pangulo. Mangyayari lamang ito kung mabisa at malawakan ang pakikisangkot na nangyayari upang maisalin ang ating mga layunin at pangarap sa isang panlipunang layunin. Mayroong koalisyon ng mga pangkat at NGO, ang KALAS 772 upang pagsikapang dalhin at iahin ang interes ng mga maralita sa mesa ng Kongreso. "Kung mas marami ang naghahain, maraming makikikain, kung kaunti ang naghahain, hindi papansinin." Mayroon yatang dinamismo ang Kongreso ngayon na kailangang ipakita ang lakas at dami ng mga tao upang himukin silang ipasa ang batas. Kailangan pa bang daanin sa ganoong proseso ang pagsasabatas ng mga patakarang magpapagaan ng dusa at hirap ng mga tao?
Kung seryoso ang Kongreso ukol sa nakasaan sa ating Saligang Batas, na responsibilidad nilang gumawa at magsagawa ng hakbang upang palaguin ang panlipunang katarungan, tungo sa kapakanan ng mas nakakararami, tungo sa kalayaan mula sa pagkagapos ng kadena ng paghihirap, matagal na sanang naipawalang bisa ang P.D. 772. Ngunit batas rin ang kanilang ginagawa kung pinapalitan nila ng pangalan ang isang kalsada, ang isang plaza, ang isang bayan, ang isang eskwelahan, at iba pang pagpapangalan. Huwag naman sanang gawing isang kalagayan ng katamaran ang honorableng bulwagan ng Kongreso, huwag naman sanang gawing lugar ng mga hindi na nangingilatis kung ano ang mahalaga, huwag naman sanang gawing isang bulwagan ng palabas at katangahan – sa halip isang bulwagan ng katarungan at katinuhan.
Sa panig naman ng maralitang taga-lungsod, hindi rin ito panahon at lugar upang papatay-patay. Madalas magsasabi na lamang na "wala namang mangyayari diyan." Kaya uso ngayon ang walang pakialam. Kung hindi maipawalang bisa ang P.D. 772, nabigo ang pagpaparating ng adhikain ng maralita sa mga kinauukulan. Nagtagumpay ang ganid sa pera at kapangyarihan, nabigo ang kalayaan mula sana sa kahirapan, at unti-unting guguho at mawawasak ang mga maliliit na tahanan. Marami na ring dugo, buhay at kinabukasan ng maralita ang naialay sa altar ng P.D. 772, ngayong taon ang tiyak na panahon upang magtirik ng kandila para sa ganap na kapayapaan ng P.D. 772 sa hukay ng kasaysayan. Sana, magtirik ang bawat isa ng kanyang sariling kandila sa kanyang puso upang bigyang liwanag ng kadilimang dala ng kahirapan. Ayon pa sa isang pilosopong Intsik: "Mas mabuti pang magsindi ng kandila kaysa sumpain ang dilim."
Narito ang aking kandila: makilahok tayo sa proseso ng pagpapawalang bisa ng P.D. 772 sapagkat buhay natin, tahanan natin, kinabukasan natin ang nakataya.
Bong S. Eliab
Naipasa sa Mababang Kapulungan ng ating Kongreso ang House Bill 5185 bilang pagpapawalang bisa ng Presidential Decree 772. Pinararatangan ng P.D. 772 ang maralitang taga-lungsod na walang lupa bilang kriminal, isang mabilisang pagpaparatang na ang mahihirap na walang sapat na kita dahil sa kahirapan ay isang kiriminal: "dahil mahirap ka, kriminal ka." Dahil dito, nagkaisa ang mga Kongresista sa pangunguna ni Gregorio Andolana na dapat ngang ipawalang bisa ng Kongreso ang nasabing batas na nagpapataw ng kaparusahan, may kaparusahan para sa kanya dahil ang kasalanan ay mahirap siya.
Ngayon naman, nasa Senado na nakabinbin ang nasabing panukalang batas. Nasa kamay na rin ng mga Senador ang buhay ng nasabing batas – kung sakaling nakikita nila na ang P.D. 772 ay isang pabigat sa pasanin ng mahihirap, isang pagpapahirap pa sa mga mahihirap. Magiging isang pagsubok ito sa kanilang sarili – kung kumikiling ba sila tungo sa pagpapalaya ng mga maralitang taga-lungsod o hindi, kung naririnig ba nila ang mga hinaing ng mga mahihirap o hindi.
Ngunit hindi lamang sa larangan ng mga Mambabatas manggagaling ang pagbaklas ng P.D. 772. Nasa kamay rin ng mabisang pakikilahok at pagbabantay ng mga maralitang taga-lungsod. Ayon kay Jurgen Habermas, isang sosyolohikong Aleman, na ang pakikilahok ng lahat ay mahalaga tungo sa mas malusog na bayan. Ang bawat isa ay may karapatang makilahok, magsalita, magpahayag ng kanyang opinyon ukol sa mga isyu at bagay na may kinalaman sa kanilang buhay. Ang pananahimik naman ay isang tanda na tinatanggap ng mahihirap kung ano man ang magiging pasya ng mga lumahok, iyong mga Senador at ang mga iba’t ibang interes na sumusundot sa kanila.
Kailangang lumahok ang bawat isang maralitang taga-lungsod sa proseso ng pagpapasya, lalo na ng mga batas na diretsang may kinalaman sa kanilang buhay. Marami nang tahanan, pamilya at kinabukasan ang sinira at winasak ng P.D. 772, kaya trabaho rin ng bawat isa na kumilos upang ihinto itong hindi makatarungang batas na bumabaon pa sa buhay dalita. Sinu-sino ba ang dapat kumilos? Lahat na nakatira sa kalunsuran na walang sariling lupa, lahat na tahanang hindi tiyak ang kanilang paninirahan, mga batang lansangan, mga mahirap na mag-aaral na nangangarap magkaroon ng pamilya at sariling tahanan sa kinabukasan, mga guro na kulang ang sahod upang bumili ng desenteng bahay, at lahat ng Pilipinong nangangarap na magkaroon ng isang tahanang payapa, may kasarinlan at katiyakan.
Kailangan ang mga adhikain at pangarap natin ang lalabas sa batas, kailangan ang ating panlipunang kapakanan ang maluluwal ng Kongreso, ng Senado, ng Pangulo. Mangyayari lamang ito kung mabisa at malawakan ang pakikisangkot na nangyayari upang maisalin ang ating mga layunin at pangarap sa isang panlipunang layunin. Mayroong koalisyon ng mga pangkat at NGO, ang KALAS 772 upang pagsikapang dalhin at iahin ang interes ng mga maralita sa mesa ng Kongreso. "Kung mas marami ang naghahain, maraming makikikain, kung kaunti ang naghahain, hindi papansinin." Mayroon yatang dinamismo ang Kongreso ngayon na kailangang ipakita ang lakas at dami ng mga tao upang himukin silang ipasa ang batas. Kailangan pa bang daanin sa ganoong proseso ang pagsasabatas ng mga patakarang magpapagaan ng dusa at hirap ng mga tao?
Kung seryoso ang Kongreso ukol sa nakasaan sa ating Saligang Batas, na responsibilidad nilang gumawa at magsagawa ng hakbang upang palaguin ang panlipunang katarungan, tungo sa kapakanan ng mas nakakararami, tungo sa kalayaan mula sa pagkagapos ng kadena ng paghihirap, matagal na sanang naipawalang bisa ang P.D. 772. Ngunit batas rin ang kanilang ginagawa kung pinapalitan nila ng pangalan ang isang kalsada, ang isang plaza, ang isang bayan, ang isang eskwelahan, at iba pang pagpapangalan. Huwag naman sanang gawing isang kalagayan ng katamaran ang honorableng bulwagan ng Kongreso, huwag naman sanang gawing lugar ng mga hindi na nangingilatis kung ano ang mahalaga, huwag naman sanang gawing isang bulwagan ng palabas at katangahan – sa halip isang bulwagan ng katarungan at katinuhan.
Sa panig naman ng maralitang taga-lungsod, hindi rin ito panahon at lugar upang papatay-patay. Madalas magsasabi na lamang na "wala namang mangyayari diyan." Kaya uso ngayon ang walang pakialam. Kung hindi maipawalang bisa ang P.D. 772, nabigo ang pagpaparating ng adhikain ng maralita sa mga kinauukulan. Nagtagumpay ang ganid sa pera at kapangyarihan, nabigo ang kalayaan mula sana sa kahirapan, at unti-unting guguho at mawawasak ang mga maliliit na tahanan. Marami na ring dugo, buhay at kinabukasan ng maralita ang naialay sa altar ng P.D. 772, ngayong taon ang tiyak na panahon upang magtirik ng kandila para sa ganap na kapayapaan ng P.D. 772 sa hukay ng kasaysayan. Sana, magtirik ang bawat isa ng kanyang sariling kandila sa kanyang puso upang bigyang liwanag ng kadilimang dala ng kahirapan. Ayon pa sa isang pilosopong Intsik: "Mas mabuti pang magsindi ng kandila kaysa sumpain ang dilim."
Narito ang aking kandila: makilahok tayo sa proseso ng pagpapawalang bisa ng P.D. 772 sapagkat buhay natin, tahanan natin, kinabukasan natin ang nakataya.
Si Ligaya at ang PD 772
SI LIGAYA AT ANG P.D. 772
Jeremy Saracanlao-Eliab
Kawawa ang nagpapait ng hatol
at nagtatapon ng katarungan sa lupa!
Niyuyurakan ninyo ang dukha …
pang-aapi sa matuwid, panghihingi ng lagay,
pandaraya sa mga dukha sa hukuman.
(Amos 5: 7, 11a, 12b)
"Ligaya ang itawag mo sa akin." Ito ang aking naririnig sa mga batang maliliit na naglalaro sa kalsada. Naging uso ito sapagkat ang pelikulang Ligaya ang naging bukambibig sa showbiz, mga tabloid at maging sa usapan sa loob ng bus at jeep. Sino ba naman ang ayaw maging maligaya sa gitna ng paghihirap natin dito? Kahit sa pangalan lamang, may yapak ng pangarap at pag-asa upang lumaya mula sa sakit, kirot at paghihirap.
Napapanahon rin sa palabas na Ligaya ang ang pagpapawalang bisa ng P.D. 772 sa ating Mababang Kapulungan. Isang panukalang batas bilang 5185 (HB 5185) na ipinasa ng dalawang komite, na pinangungunahan nina Mambabatas Andolana, Apostol, Lagman, Liban at Montemayor, ang nakasalang ngayon sa bulwagan ng Kongreso. Nilalayon nitong panukalang batas na baklasin ang matagal nang nakabaong paratang: kriminal ang mga mahihirap na walang lupa. Sapagkat ayon sa P.D. 772, otomatikong kriminal ang lahat na walang lupang nagtitirik ng kanilang tahanan sa mga nakatiwangwang na lupa. Pero kailangang may masilungan, kailangang may tirahan, at katitirikan ng tirahan ang bawat isang Pilipino. Ang buong Pilipinas ay para sa Pilipino, hindi lamang sa mga mayayamang may lupa, o sa banyagang nagdadala ng pera, trabaho, at "pangakong" kaunlaran, na magpakailanmang pinapangako hanggang.
Sapagkat ba ang isang Pilipinong walang lupa, naninirahan sa isang tiwangwang na lupa, otomatikong kiminal na kaagad? Wala nang proseso, wala nang "presumption of innocence," ayon pa sa isang abogado. Isang mabilisang pagparatang … ni hindi na titingnan kung bakit walang lupa ang isang maralita, bakit siya nagtirik ng isang tirahan, isang nakapaliit tirahan man lang na ipagkakasya ang kanyang pamilya at mga anak, mga kakaunting gamit sa kanyang tinubuang lupa.
"Ligaya ang itawag mo sa akin." Kung kaligayahan ng mga may-lupa ang P.D. 772 sapagkat may pera sila at maaring bumili, nang bumili pa, at magpalawak pa ng lupa at gawing kriminal ang mga walang lupa sapagkat binibili ang lahat para gawing subdivisions. Kumakalat ang mga maharlikang di-abot-kayang subdivisions sa kalunsuran, habang kumakalat at palipat-lipat naman ang mga maralitang taga-lunsod dahil sa demolisyon. Itong pagpaparami ng subdivisions, ang lantarang legal na pagkakamkam ng lupang para sana sa lahat, sa pamamagitan ng lubos na kapangyarihan ng pera ay isang nakatalukbong na pagkakait ng karapatang pantao ng mga maralitang tagalungsod para sa tunay na pabahay at desenteng paninirahan.
Kung ito ang ikinaliligaya ng mga nais kamkamin ang lupa upang mas lalong kumita, dahil sa kawalan ng sapat planong lokal ukol sa tamang paggamit ng lupa sa lungsod, ang kaligayahang ito ay tulad ng mga lalaking sa pelikulang Ligaya bumibili ng aliw, dahil meron silang pera upang maging maligaya, na sabay niyuyurakan ang karapatang-pantao ng mga babae. Baka magsasabi pa tayong, gusto naman ng mga babaeng ito ang magbigay ng aliw! Sino ba ang may nais maging mahirap at maghirap? Sino ba ang hindi hahanap ng kaligayahan sa buhay niya? Naging mababa ng lipad ni Ligaya sapagkat kasama siya sa mga ginawang latak ng lipunan, kaya napilitan ng ganoong uring trabaho upang mabuhay … karapatan niyang mabuhay, karapatan rin niyang galangin ang kanyang dignidad.
Kaligayahan ng maralitang taga-lungsod ang magkaroon ng lupa upang katitirikan ng kanilang mga abang tahanan. Kay gandang pakinggan ang salitang tahanan na nagmumula sa salitang-ugat na "tahan", tulad ng "tumahan sa pag-iyak at paghikbi si Ligaya," "pumayapa ang kanyang buhay sapagkat may tahanan na siya." Kapag tayo ay nasa ating tahanan, hindi ba natin nararanasan ang ibang klaseng kapayapaan? Isang damdaming ligtas tayo, makakatulog tayo ng mahimbing, kasama ang ating mahal sa buhay? Iba talaga ang tahanan. Kahit na sa ibang tahanan tayo at pagsabihang "feel at home," iba pa rin ang tahanan na sarili natin, na maari tayong maging tayo, maging ako ako, maging ikaw ikaw. Doon nararanasan natin ang ibang klaseng ligaya. Kaya nga ibang klaseng ligaya ang naranasan ni Dolor sa tahanan ni Polding, sapagkat doon niya naranasan ang pansamantalang panggalang sa kanya bilang tao, bilang babae.
Kung maranasan natin ang mawalan ng tahanan, ang madama ang kalagayang hindi-alam kung saan ihihiga ang katawan pagsapit ng gabi, hindi mapakali, hindi mapalagay, palaboy-laboy, ito ang paghihirap na dala ng P.D. 772. Madadagdagan ang mga "batang lansangan" ng mga mahihirap na walang tirahan, at magkakaroon ng "pamilyang lansangan." Ligaya ng maralita ang magkaroon ng tahanan sapagkat tinutugunan nito ang kanyang karapatan bilang tao. Pumapayapa lamang ang paghikbi at pagdurusa ng maralita kapag ang "dapat" para sa kanila ang mabisang pinapairal.
Kung ang ngipin ng P.D. 772 ang hayaang maghari, saan pupunta ang abang maralita? Lulutang na lang sa hangin? Lulutang na lang sa tubig? Upang maging matuwid at iwasan ang pagiging isang kriminal? Naging isang dayuhan ang abang maralita sa kanyang sariling bayan, naging kriminal siya sa kanyang sariling bayang may Saligang Batas na nagtatanggol sa kanyang karapatan, sapagkat wala siyang lupa, at mahirap lamang siya. Sa halip na tulungan ng lipunan ang mahirap, ginawa pang kriminal. Ano na lang kaya kung pati ang tubig at hangin ay gawing pribado rin, tulad ng lupa? At kakamkamin rin ito ng mga may perang kayang bilhin ang lahat ng hangin at tubig sa legal na paraan? Kriminal tayong lahat na humihinga, kriminal tayong lahat na umiinom at naliligo sapagkat ninakaw natin ito sa mga mayayamang nagmamay-ari daw nito. Karapatan nating huminga, karapatang nating uminom ng tubig, karapatang nating manirahan, karapatan nating mabuhay.
Kasama pati ang mga Lumad at mga katutubong Pilipinong nakatira sa bulubundukin ng Mindanao at Luzon ay ginawang kriminal ng P.D. 772. Maaring gamitin ng sinumang may pera at sapat na legal na pamamaraan upang kunin sa mga katutubo ang lupa. Tingnan lamang ang nangyayari ngayon sa pagitan ng Bukidnon at Davao City o BUDA. Nagsusulputan ang mga rest houses ng mga mayayaman sa lupang para sa mga katutubo, na pinalayas naman sa pamamagitan ng dahas at bisa ng makakapal na pera. Tingnan naman ang mga katutubong pinapaalis sa dulong bahagi ng Luzon dahil sa mga dam at pagmimina. Ilang tahanan ang winasak ng P.D. 772, ilang buhay ang nasawi, ilang dugo ang inialay upang ipagtanggol sa karapatan sa Lupang Tinubuaan? Hindi natin dapat hintayin pa ang pagkakataong magsisisi tayo dahil sa pagpapabaya, isang panlipunang pagpapahirap ang P.D. 772.
Kung tutuusin, milyon-milyong Pilipino ang huhulihin sa bisa ng P.D. 772, kakasya kaya tayong lahat sa bilibid ng Muntinlupa? Ngayon pa nga lamang may mga problema na sa kakulangan ng pagkain at mga kasikipan ng mga gusali para sa mga bilanggo, mga bilanggong pati ang kanilang karapatang pantao rin ay nilabag, dadagdagan pa ng milyong bilanggong lumabag sa P.D. 772. Isang pahirap sa pamahalaan, at higit sa lahat sa mga maralita ang P.D. 772. Kung tutuusin, isang kahibangan ang P.D. 772. Sinabi ni Gng. Imelda Marcos na "lip service" lamang ang HB 5185 na nagpapawalang bisa sa P.D. 772, ngunit hindi ito laway at hungkag na tunog ng mga pompiyang. Karapatan ng tao ang sumisigaw sa usapin, na naghihingalo at tumatawag ng pansin, ang karapatang isinasakripisyo sa dambana’t altar ng kaunlaran para sa Pilipinas 2000. Ang P.D. 772 ay isang batas na hindi makatarungan, at isang harap-harapang uri ng modernong pang-aapi, isang mayabang na pagpapasikat ng mga makasariling may-lupa na walang pagtingin at puso sa karapatang pantao ng maralita.
Ayon nga kay Ligaya sa huling bahagi ng pelikula, itong pera ang nagpapatakbo sa buhay ng tao, nang dahil sa kasakiman ng tao sa kayamanan, na humahalinang sarilinin niya ito, ito na rin ang gumagapos sa mga mahihirap sa kahirapan. Merong sapat na lupa, ngunit ang kasapatan ay nakamkam ng kasakiman, at ang kasakimang ito ay binabantayan ng P.D. 772. Kailan lamang magiging maligaya si Ligaya? Kapag may tunay siyang tahanan na tinatamasa niya ang mapayapang pamumuhay na ginagalang ang kanyang karapatang pantao. "Ligaya ng itawag mo sa tahanan."
Jeremy Saracanlao-Eliab
Kawawa ang nagpapait ng hatol
at nagtatapon ng katarungan sa lupa!
Niyuyurakan ninyo ang dukha …
pang-aapi sa matuwid, panghihingi ng lagay,
pandaraya sa mga dukha sa hukuman.
(Amos 5: 7, 11a, 12b)
"Ligaya ang itawag mo sa akin." Ito ang aking naririnig sa mga batang maliliit na naglalaro sa kalsada. Naging uso ito sapagkat ang pelikulang Ligaya ang naging bukambibig sa showbiz, mga tabloid at maging sa usapan sa loob ng bus at jeep. Sino ba naman ang ayaw maging maligaya sa gitna ng paghihirap natin dito? Kahit sa pangalan lamang, may yapak ng pangarap at pag-asa upang lumaya mula sa sakit, kirot at paghihirap.
Napapanahon rin sa palabas na Ligaya ang ang pagpapawalang bisa ng P.D. 772 sa ating Mababang Kapulungan. Isang panukalang batas bilang 5185 (HB 5185) na ipinasa ng dalawang komite, na pinangungunahan nina Mambabatas Andolana, Apostol, Lagman, Liban at Montemayor, ang nakasalang ngayon sa bulwagan ng Kongreso. Nilalayon nitong panukalang batas na baklasin ang matagal nang nakabaong paratang: kriminal ang mga mahihirap na walang lupa. Sapagkat ayon sa P.D. 772, otomatikong kriminal ang lahat na walang lupang nagtitirik ng kanilang tahanan sa mga nakatiwangwang na lupa. Pero kailangang may masilungan, kailangang may tirahan, at katitirikan ng tirahan ang bawat isang Pilipino. Ang buong Pilipinas ay para sa Pilipino, hindi lamang sa mga mayayamang may lupa, o sa banyagang nagdadala ng pera, trabaho, at "pangakong" kaunlaran, na magpakailanmang pinapangako hanggang.
Sapagkat ba ang isang Pilipinong walang lupa, naninirahan sa isang tiwangwang na lupa, otomatikong kiminal na kaagad? Wala nang proseso, wala nang "presumption of innocence," ayon pa sa isang abogado. Isang mabilisang pagparatang … ni hindi na titingnan kung bakit walang lupa ang isang maralita, bakit siya nagtirik ng isang tirahan, isang nakapaliit tirahan man lang na ipagkakasya ang kanyang pamilya at mga anak, mga kakaunting gamit sa kanyang tinubuang lupa.
"Ligaya ang itawag mo sa akin." Kung kaligayahan ng mga may-lupa ang P.D. 772 sapagkat may pera sila at maaring bumili, nang bumili pa, at magpalawak pa ng lupa at gawing kriminal ang mga walang lupa sapagkat binibili ang lahat para gawing subdivisions. Kumakalat ang mga maharlikang di-abot-kayang subdivisions sa kalunsuran, habang kumakalat at palipat-lipat naman ang mga maralitang taga-lunsod dahil sa demolisyon. Itong pagpaparami ng subdivisions, ang lantarang legal na pagkakamkam ng lupang para sana sa lahat, sa pamamagitan ng lubos na kapangyarihan ng pera ay isang nakatalukbong na pagkakait ng karapatang pantao ng mga maralitang tagalungsod para sa tunay na pabahay at desenteng paninirahan.
Kung ito ang ikinaliligaya ng mga nais kamkamin ang lupa upang mas lalong kumita, dahil sa kawalan ng sapat planong lokal ukol sa tamang paggamit ng lupa sa lungsod, ang kaligayahang ito ay tulad ng mga lalaking sa pelikulang Ligaya bumibili ng aliw, dahil meron silang pera upang maging maligaya, na sabay niyuyurakan ang karapatang-pantao ng mga babae. Baka magsasabi pa tayong, gusto naman ng mga babaeng ito ang magbigay ng aliw! Sino ba ang may nais maging mahirap at maghirap? Sino ba ang hindi hahanap ng kaligayahan sa buhay niya? Naging mababa ng lipad ni Ligaya sapagkat kasama siya sa mga ginawang latak ng lipunan, kaya napilitan ng ganoong uring trabaho upang mabuhay … karapatan niyang mabuhay, karapatan rin niyang galangin ang kanyang dignidad.
Kaligayahan ng maralitang taga-lungsod ang magkaroon ng lupa upang katitirikan ng kanilang mga abang tahanan. Kay gandang pakinggan ang salitang tahanan na nagmumula sa salitang-ugat na "tahan", tulad ng "tumahan sa pag-iyak at paghikbi si Ligaya," "pumayapa ang kanyang buhay sapagkat may tahanan na siya." Kapag tayo ay nasa ating tahanan, hindi ba natin nararanasan ang ibang klaseng kapayapaan? Isang damdaming ligtas tayo, makakatulog tayo ng mahimbing, kasama ang ating mahal sa buhay? Iba talaga ang tahanan. Kahit na sa ibang tahanan tayo at pagsabihang "feel at home," iba pa rin ang tahanan na sarili natin, na maari tayong maging tayo, maging ako ako, maging ikaw ikaw. Doon nararanasan natin ang ibang klaseng ligaya. Kaya nga ibang klaseng ligaya ang naranasan ni Dolor sa tahanan ni Polding, sapagkat doon niya naranasan ang pansamantalang panggalang sa kanya bilang tao, bilang babae.
Kung maranasan natin ang mawalan ng tahanan, ang madama ang kalagayang hindi-alam kung saan ihihiga ang katawan pagsapit ng gabi, hindi mapakali, hindi mapalagay, palaboy-laboy, ito ang paghihirap na dala ng P.D. 772. Madadagdagan ang mga "batang lansangan" ng mga mahihirap na walang tirahan, at magkakaroon ng "pamilyang lansangan." Ligaya ng maralita ang magkaroon ng tahanan sapagkat tinutugunan nito ang kanyang karapatan bilang tao. Pumapayapa lamang ang paghikbi at pagdurusa ng maralita kapag ang "dapat" para sa kanila ang mabisang pinapairal.
Kung ang ngipin ng P.D. 772 ang hayaang maghari, saan pupunta ang abang maralita? Lulutang na lang sa hangin? Lulutang na lang sa tubig? Upang maging matuwid at iwasan ang pagiging isang kriminal? Naging isang dayuhan ang abang maralita sa kanyang sariling bayan, naging kriminal siya sa kanyang sariling bayang may Saligang Batas na nagtatanggol sa kanyang karapatan, sapagkat wala siyang lupa, at mahirap lamang siya. Sa halip na tulungan ng lipunan ang mahirap, ginawa pang kriminal. Ano na lang kaya kung pati ang tubig at hangin ay gawing pribado rin, tulad ng lupa? At kakamkamin rin ito ng mga may perang kayang bilhin ang lahat ng hangin at tubig sa legal na paraan? Kriminal tayong lahat na humihinga, kriminal tayong lahat na umiinom at naliligo sapagkat ninakaw natin ito sa mga mayayamang nagmamay-ari daw nito. Karapatan nating huminga, karapatang nating uminom ng tubig, karapatang nating manirahan, karapatan nating mabuhay.
Kasama pati ang mga Lumad at mga katutubong Pilipinong nakatira sa bulubundukin ng Mindanao at Luzon ay ginawang kriminal ng P.D. 772. Maaring gamitin ng sinumang may pera at sapat na legal na pamamaraan upang kunin sa mga katutubo ang lupa. Tingnan lamang ang nangyayari ngayon sa pagitan ng Bukidnon at Davao City o BUDA. Nagsusulputan ang mga rest houses ng mga mayayaman sa lupang para sa mga katutubo, na pinalayas naman sa pamamagitan ng dahas at bisa ng makakapal na pera. Tingnan naman ang mga katutubong pinapaalis sa dulong bahagi ng Luzon dahil sa mga dam at pagmimina. Ilang tahanan ang winasak ng P.D. 772, ilang buhay ang nasawi, ilang dugo ang inialay upang ipagtanggol sa karapatan sa Lupang Tinubuaan? Hindi natin dapat hintayin pa ang pagkakataong magsisisi tayo dahil sa pagpapabaya, isang panlipunang pagpapahirap ang P.D. 772.
Kung tutuusin, milyon-milyong Pilipino ang huhulihin sa bisa ng P.D. 772, kakasya kaya tayong lahat sa bilibid ng Muntinlupa? Ngayon pa nga lamang may mga problema na sa kakulangan ng pagkain at mga kasikipan ng mga gusali para sa mga bilanggo, mga bilanggong pati ang kanilang karapatang pantao rin ay nilabag, dadagdagan pa ng milyong bilanggong lumabag sa P.D. 772. Isang pahirap sa pamahalaan, at higit sa lahat sa mga maralita ang P.D. 772. Kung tutuusin, isang kahibangan ang P.D. 772. Sinabi ni Gng. Imelda Marcos na "lip service" lamang ang HB 5185 na nagpapawalang bisa sa P.D. 772, ngunit hindi ito laway at hungkag na tunog ng mga pompiyang. Karapatan ng tao ang sumisigaw sa usapin, na naghihingalo at tumatawag ng pansin, ang karapatang isinasakripisyo sa dambana’t altar ng kaunlaran para sa Pilipinas 2000. Ang P.D. 772 ay isang batas na hindi makatarungan, at isang harap-harapang uri ng modernong pang-aapi, isang mayabang na pagpapasikat ng mga makasariling may-lupa na walang pagtingin at puso sa karapatang pantao ng maralita.
Ayon nga kay Ligaya sa huling bahagi ng pelikula, itong pera ang nagpapatakbo sa buhay ng tao, nang dahil sa kasakiman ng tao sa kayamanan, na humahalinang sarilinin niya ito, ito na rin ang gumagapos sa mga mahihirap sa kahirapan. Merong sapat na lupa, ngunit ang kasapatan ay nakamkam ng kasakiman, at ang kasakimang ito ay binabantayan ng P.D. 772. Kailan lamang magiging maligaya si Ligaya? Kapag may tunay siyang tahanan na tinatamasa niya ang mapayapang pamumuhay na ginagalang ang kanyang karapatang pantao. "Ligaya ng itawag mo sa tahanan."
Tag-araw ng Pakikipagkaibigan: Yugto ng Pamamahinga
TAG-ARAW NG PAKIKIPAGKAIBIGAN: YUGTO NG PAMAMAHINGA
BONG S. ELIAB
Kay sarap magtampisaw sa malamig ng tubig sa ilog ngayong linggo. Ang maranasan ang nakakasariwang dalisay na batis sa isang malayong baryo ay isang napaka-espesyal na karanasan upang pawiin ang init ng araw at hapo ng ating mga pagod na diwa. agtampisaw, maghabulan, sisisid sa tubig, at bulaga! Biglang nagsidatingan ang mga dating kaibigan, mga kaklase sa elemetarya, mga nasa highschool .... oyyy! ang iba may asawa na at anak! Ang iba naman, tandang binata't dalaga pa rin. Magsisimula nang magbiruan, magkuwentuhan, kantahan, habang binabasa ng bawat isa ang hindi pa naliligo -- kuwentuhan muli na parang isang napakahabang nobela ng mga kaibigan, isang hindi matapos-tapos na hagikhikan at halakhakan. Sa loob ko, mapayapa at maligaya at nakakasariwa itong tag-araw kasama muli ang mga kaibigan.
Buwan ng pamamahinga at bakasyon ang mga buwan ng Abril at Mayo para sa mga mag-aaral. Pagkatapos ng isang taon ng matinding pagsubsob sa mga libro at notbuk, pagsusunog ng kilay, cramming, ang kahindik-hindik na eksam sa Math, ngayong tag-araw, uupo muna tayo at lasapin ang pahinga sa gitna ng nagbabagang init ng araw. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa mga buwan na ito ang makita ang mga dating kaklase, mga kamag-anak, pamilya at higit sa lahat ang matalik na kaibigan.
Kay gandang balikan ang ating mga masasayang nakaraan, mga nakaraang naging bahagi ng ating pagtubo sa buhay. Naalaala ko pa noong bata pa ako ang mga kabalastugang ginawa noong panahon, mga kapilyuhan, mga biro-biro, higit sa lahat ang malalim na katapatan ng kaibigan. Minsan ko lang nakikita ang mga kaibigan ko, dala ng aking mapaglakbay na buhay, lumilipad saan-saan ayon sa ihip ng paglilingkod at pag-aaral. Ngunit tuwing tag-araw, ito ang panahon ng pagbisita at pagpapanibago ng lakas, ito ang panahon upang sariwain ang katapatan, ito ang panahon upang patatagin ang pakikipagkaibigang humihina, balikan ang alaala ng mga nakaraan at kumuha ng lakas at pag-asa mula
doon upang magpatuloy muli sa buhay.
Sa tuwing uuwi ako sa amin, maging sa Antique man o sa Davao, ang unang nasa isip at puso ko ang aking mga kaibigan. Ewan ko ba, nararanasan ko sa aking buhay na ang mga lugar ay mga sangkap lamang kung saan nangyayari ang ganoong mahiwagang katapatan ng mga tao sa isa't isa, ang katapatan ng magkakaibigan na lumalampas sa mga mabilis
na pag-usad ng panahon at palipat-lipat ng lugar. Nagiging mahalaga lamang ang isang lugar o ang isang panahon sapagkat may mahalagang pangyayari doon, at iyon ang pangyayaring hindi kailanman nawawalan ng halaga ni kumukupas na kahulugan -- pakikipagkaibigan. Sa aking palagay, ang pinakamahiwagang himala na nangyayari lagi sa sanglibutan ito, sa gitna ng mga kahindik-hindik na karahasan, digmaan, alitan, ay ang
pagsilang ng pakikipagkaibigan sa pagitan ng dalawang tao.
Ano ba talaga ang nangyayari sa pakikipagkaibigan? Hindi lamang siguro isang sikolohikal na pagpapaliwanag, ni isang biolohikal na pangangailangan, ni isang sosyolohikal na katotohanan na kailangan ng tao na magkaroon ng kaibigan. May mas higit pa sa mga teorya ng agham panlipunan o ng pisiolohikal na galaw ng mga glandula ang ugnayan na minsan hindi kayang hulihin ng mga paliwanag ng mga dalubhasa -- iyan
ang tanda ng hiwaga, isang hindi maipaliwanag na kayamanan ng pakikipagkaibigan. Sa kaibuturan ng ating pagiging tao, naroroon ng binhi ng pakikipagkaibigan; o kung wala man ang binhi, ang posibilidad na maging binhi; o kung wala man ang posibilidad, ang pagnanais man lamang na maging posibilidad. At itong binhi ng pakikipagkaibigan, pinapatubo at inaalagaan kasama ang isang kapwa -- kaya nga pinapatubo ng dalawa ang binhi ng pakikipagkaibigan, inaalagaan, inaaruga, dinidiligan, pinaglalaanan ng panahon. Kapag pinabayaan naman, nalalanta, naninilaw ang dahon, maaring hindi mamunga, at hahantong sa paglaho at pagkamatay ng ugnayan.
Tunay ngang ang pakikipagkaibigan ay isang paglalaan ng panahon. Ngunit sa tingin ko, hindi naman talaga panahon ang inilalalaan. Kapag naglalaan ako ng panahon sa matalik kong kaibigan, hindi panahon ang binibigay ko. Sarili ko ang aking binibigay. Ganoon rin siya. Pakikipagkaibigan ay pagbibigayan ng sarili. Isang pagbibigayan na hindi
naman nawawalan kami ng sarili, kundi kusang nagkaroon pa. Mas tumutubo ako, mas tumutubo rin siya sa mismong pagbibigayan namin ng sarili, sa mismong pagkakaibigan namin.
Kay sarap ng tag-araw kung kapiling ang matalik na kaibigan -- maaring kasama sa pamamahinga, kasama sa pamamasyal, kasamang maglakad sa mabuhanging dalampasigan, o kasamang maligo sa dagat, o kasama sa pakikibaka -- lahat ay isang pagsasayang ng panahon sa matalik na kaibigan. Sayang ba talaga? Sayang sa mga taong hindi nakikita ang halaga ng isang tunay na kaibigan, sayang sa isang taong hindi nauunawaan ang kahulugan ng pakikipagkaibigan, sayang sa isang taong takot magtaya ng sarili sa isang kaibigan. Ang pagtataya ay handang magsayang, ngunit naroon rin ang handang mag-alay ng sarili, ng buhay sa isang kaibigan. Pagsasayang ang pag-aalay. Sayang ba talaga ang
mag-alay ng buhay para sa isang matalik na kaibigan? Sayang sa isang walang kaibigan, sayang sa taong sarili lamang ang inaatupag at laging nagsasabing "problema sa inyo, hindi kayo marunong makibagay at makipagkaibigan sa akin." Hindi ba na ang maging makasarili ay isang tunay talagang pagsasayang? Sayang ang mga pagkakataong tumubo sana ako, sayang ang mga pagkakataong nalampasan ko ang aking pagkamakasarili at takot magbukas ng sarili, sayang ang pagkakataong lumabas sa pader ng aking ego, sayang! natuklasan ko sana ang kayamanan ng isang matalik na kaibigan.
Tag-araw, araw ng panunuyo ng mga damuhan, ito rin ang panahon ng tag-init na nakakamatay sa mga sariwang dahon ng puno. Ngunit ang alam ko, hindi sila namamatay sapagkat pagdating ng Hunyo, tutubo na naman ang bagong mga dahon. Panunuyo ay pamamahinga, pamamahinga ay isang paghahanda. Ganoon rin tayo, nanunuyo rin ang
pakikipagkaibigan. Ngunit tag-araw ngayon! Susulyap uli tayo sa nakatagong yaman ng ating matalik na kaibigan. Sulyap dito, sulyap doon. Sisid dito, pahapyaw doon. At may natagpuan muli tayo. Isang mukhang kilala na natin sapagkat naging matalik nating kaibigan. Ngunit isang bagong mukha rin, sapagkat tumubo siya, tumubo ako, tumubo
tayo. Namamahinga tayong lahat kasama ang ating matalik na kaibigan, ang mismong pamamahinga ay isang pagpapatatag ng ugnayan, pagsasayang ng panahon sa isang napakahalagang kayamanan -- kaibigan.
"Bong, ahon ka na diyan! Malamig na ang tubig sa batis, gumagabi na …. Mamayang gabi uli, kuwentuhan na naman tayo sa tabing dagat. Sabihan mo ang iba nating kaibigan …..!" Patuloy pa rin ang pagbabahaginan sa ilalim ng mahiwagang buwan, sa saliw ng malamig at umudyok na hanging dagat. Parang huminto ang pag-usad ng panahon, parang walang namamagitan sa bawat isa. Ito ba ang isang sulyap sa walang hanggang
pakikipagkaibigan, ang walang hanggang pag-aalay at pagbabahaginan ng buhay.
Noong umalis na ako sa lugar pagkatapos ng dalawang araw upang bumalik sa aking summer classes muli, hindi ko mawari ang halu-halong nararamdaman. Sasakay ako sa eroplano pabalik sa Maynila, naroon sila, hinatid pa ako. Mga matang masaya at nakangiti, mga mukhang payapa at mahinahon – sapagkat magkaibigan. Walang masabi kung hindi isang
malutong na "Ingat" at isa pang "Ingat sila sa iyo." Ingat sila sa iyo, iyan ang tinig ng nagtitiwala, tinig ng katapatan. Ingat naman ang tinig ng pagmamahal at pagkalinga. At meron pang pahabol, "salamat sa imong pakig-angay, kita usab ta, padayon" na ang ibig sa ay "salamat sa iyong pakikibagay, magkikita tayo muli, patuloy!"Lumipad ang eroplano, ngunit ang puso ko’y nanahan sa kanila. Nakikita ko sa bintana ang isang abot-tanaw ng isang lugar ng mga taong nagsisikap maging tapat sa isa’t isa. Nakikita
ko na rin ang malawak pang abot-tanaw kung saan nagsasalubungan ang ulap at dagat – malawak pang lalakbayin ng mga magkakaibigan.
BONG S. ELIAB
Kay sarap magtampisaw sa malamig ng tubig sa ilog ngayong linggo. Ang maranasan ang nakakasariwang dalisay na batis sa isang malayong baryo ay isang napaka-espesyal na karanasan upang pawiin ang init ng araw at hapo ng ating mga pagod na diwa. agtampisaw, maghabulan, sisisid sa tubig, at bulaga! Biglang nagsidatingan ang mga dating kaibigan, mga kaklase sa elemetarya, mga nasa highschool .... oyyy! ang iba may asawa na at anak! Ang iba naman, tandang binata't dalaga pa rin. Magsisimula nang magbiruan, magkuwentuhan, kantahan, habang binabasa ng bawat isa ang hindi pa naliligo -- kuwentuhan muli na parang isang napakahabang nobela ng mga kaibigan, isang hindi matapos-tapos na hagikhikan at halakhakan. Sa loob ko, mapayapa at maligaya at nakakasariwa itong tag-araw kasama muli ang mga kaibigan.
Buwan ng pamamahinga at bakasyon ang mga buwan ng Abril at Mayo para sa mga mag-aaral. Pagkatapos ng isang taon ng matinding pagsubsob sa mga libro at notbuk, pagsusunog ng kilay, cramming, ang kahindik-hindik na eksam sa Math, ngayong tag-araw, uupo muna tayo at lasapin ang pahinga sa gitna ng nagbabagang init ng araw. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa mga buwan na ito ang makita ang mga dating kaklase, mga kamag-anak, pamilya at higit sa lahat ang matalik na kaibigan.
Kay gandang balikan ang ating mga masasayang nakaraan, mga nakaraang naging bahagi ng ating pagtubo sa buhay. Naalaala ko pa noong bata pa ako ang mga kabalastugang ginawa noong panahon, mga kapilyuhan, mga biro-biro, higit sa lahat ang malalim na katapatan ng kaibigan. Minsan ko lang nakikita ang mga kaibigan ko, dala ng aking mapaglakbay na buhay, lumilipad saan-saan ayon sa ihip ng paglilingkod at pag-aaral. Ngunit tuwing tag-araw, ito ang panahon ng pagbisita at pagpapanibago ng lakas, ito ang panahon upang sariwain ang katapatan, ito ang panahon upang patatagin ang pakikipagkaibigang humihina, balikan ang alaala ng mga nakaraan at kumuha ng lakas at pag-asa mula
doon upang magpatuloy muli sa buhay.
Sa tuwing uuwi ako sa amin, maging sa Antique man o sa Davao, ang unang nasa isip at puso ko ang aking mga kaibigan. Ewan ko ba, nararanasan ko sa aking buhay na ang mga lugar ay mga sangkap lamang kung saan nangyayari ang ganoong mahiwagang katapatan ng mga tao sa isa't isa, ang katapatan ng magkakaibigan na lumalampas sa mga mabilis
na pag-usad ng panahon at palipat-lipat ng lugar. Nagiging mahalaga lamang ang isang lugar o ang isang panahon sapagkat may mahalagang pangyayari doon, at iyon ang pangyayaring hindi kailanman nawawalan ng halaga ni kumukupas na kahulugan -- pakikipagkaibigan. Sa aking palagay, ang pinakamahiwagang himala na nangyayari lagi sa sanglibutan ito, sa gitna ng mga kahindik-hindik na karahasan, digmaan, alitan, ay ang
pagsilang ng pakikipagkaibigan sa pagitan ng dalawang tao.
Ano ba talaga ang nangyayari sa pakikipagkaibigan? Hindi lamang siguro isang sikolohikal na pagpapaliwanag, ni isang biolohikal na pangangailangan, ni isang sosyolohikal na katotohanan na kailangan ng tao na magkaroon ng kaibigan. May mas higit pa sa mga teorya ng agham panlipunan o ng pisiolohikal na galaw ng mga glandula ang ugnayan na minsan hindi kayang hulihin ng mga paliwanag ng mga dalubhasa -- iyan
ang tanda ng hiwaga, isang hindi maipaliwanag na kayamanan ng pakikipagkaibigan. Sa kaibuturan ng ating pagiging tao, naroroon ng binhi ng pakikipagkaibigan; o kung wala man ang binhi, ang posibilidad na maging binhi; o kung wala man ang posibilidad, ang pagnanais man lamang na maging posibilidad. At itong binhi ng pakikipagkaibigan, pinapatubo at inaalagaan kasama ang isang kapwa -- kaya nga pinapatubo ng dalawa ang binhi ng pakikipagkaibigan, inaalagaan, inaaruga, dinidiligan, pinaglalaanan ng panahon. Kapag pinabayaan naman, nalalanta, naninilaw ang dahon, maaring hindi mamunga, at hahantong sa paglaho at pagkamatay ng ugnayan.
Tunay ngang ang pakikipagkaibigan ay isang paglalaan ng panahon. Ngunit sa tingin ko, hindi naman talaga panahon ang inilalalaan. Kapag naglalaan ako ng panahon sa matalik kong kaibigan, hindi panahon ang binibigay ko. Sarili ko ang aking binibigay. Ganoon rin siya. Pakikipagkaibigan ay pagbibigayan ng sarili. Isang pagbibigayan na hindi
naman nawawalan kami ng sarili, kundi kusang nagkaroon pa. Mas tumutubo ako, mas tumutubo rin siya sa mismong pagbibigayan namin ng sarili, sa mismong pagkakaibigan namin.
Kay sarap ng tag-araw kung kapiling ang matalik na kaibigan -- maaring kasama sa pamamahinga, kasama sa pamamasyal, kasamang maglakad sa mabuhanging dalampasigan, o kasamang maligo sa dagat, o kasama sa pakikibaka -- lahat ay isang pagsasayang ng panahon sa matalik na kaibigan. Sayang ba talaga? Sayang sa mga taong hindi nakikita ang halaga ng isang tunay na kaibigan, sayang sa isang taong hindi nauunawaan ang kahulugan ng pakikipagkaibigan, sayang sa isang taong takot magtaya ng sarili sa isang kaibigan. Ang pagtataya ay handang magsayang, ngunit naroon rin ang handang mag-alay ng sarili, ng buhay sa isang kaibigan. Pagsasayang ang pag-aalay. Sayang ba talaga ang
mag-alay ng buhay para sa isang matalik na kaibigan? Sayang sa isang walang kaibigan, sayang sa taong sarili lamang ang inaatupag at laging nagsasabing "problema sa inyo, hindi kayo marunong makibagay at makipagkaibigan sa akin." Hindi ba na ang maging makasarili ay isang tunay talagang pagsasayang? Sayang ang mga pagkakataong tumubo sana ako, sayang ang mga pagkakataong nalampasan ko ang aking pagkamakasarili at takot magbukas ng sarili, sayang ang pagkakataong lumabas sa pader ng aking ego, sayang! natuklasan ko sana ang kayamanan ng isang matalik na kaibigan.
Tag-araw, araw ng panunuyo ng mga damuhan, ito rin ang panahon ng tag-init na nakakamatay sa mga sariwang dahon ng puno. Ngunit ang alam ko, hindi sila namamatay sapagkat pagdating ng Hunyo, tutubo na naman ang bagong mga dahon. Panunuyo ay pamamahinga, pamamahinga ay isang paghahanda. Ganoon rin tayo, nanunuyo rin ang
pakikipagkaibigan. Ngunit tag-araw ngayon! Susulyap uli tayo sa nakatagong yaman ng ating matalik na kaibigan. Sulyap dito, sulyap doon. Sisid dito, pahapyaw doon. At may natagpuan muli tayo. Isang mukhang kilala na natin sapagkat naging matalik nating kaibigan. Ngunit isang bagong mukha rin, sapagkat tumubo siya, tumubo ako, tumubo
tayo. Namamahinga tayong lahat kasama ang ating matalik na kaibigan, ang mismong pamamahinga ay isang pagpapatatag ng ugnayan, pagsasayang ng panahon sa isang napakahalagang kayamanan -- kaibigan.
"Bong, ahon ka na diyan! Malamig na ang tubig sa batis, gumagabi na …. Mamayang gabi uli, kuwentuhan na naman tayo sa tabing dagat. Sabihan mo ang iba nating kaibigan …..!" Patuloy pa rin ang pagbabahaginan sa ilalim ng mahiwagang buwan, sa saliw ng malamig at umudyok na hanging dagat. Parang huminto ang pag-usad ng panahon, parang walang namamagitan sa bawat isa. Ito ba ang isang sulyap sa walang hanggang
pakikipagkaibigan, ang walang hanggang pag-aalay at pagbabahaginan ng buhay.
Noong umalis na ako sa lugar pagkatapos ng dalawang araw upang bumalik sa aking summer classes muli, hindi ko mawari ang halu-halong nararamdaman. Sasakay ako sa eroplano pabalik sa Maynila, naroon sila, hinatid pa ako. Mga matang masaya at nakangiti, mga mukhang payapa at mahinahon – sapagkat magkaibigan. Walang masabi kung hindi isang
malutong na "Ingat" at isa pang "Ingat sila sa iyo." Ingat sila sa iyo, iyan ang tinig ng nagtitiwala, tinig ng katapatan. Ingat naman ang tinig ng pagmamahal at pagkalinga. At meron pang pahabol, "salamat sa imong pakig-angay, kita usab ta, padayon" na ang ibig sa ay "salamat sa iyong pakikibagay, magkikita tayo muli, patuloy!"Lumipad ang eroplano, ngunit ang puso ko’y nanahan sa kanila. Nakikita ko sa bintana ang isang abot-tanaw ng isang lugar ng mga taong nagsisikap maging tapat sa isa’t isa. Nakikita
ko na rin ang malawak pang abot-tanaw kung saan nagsasalubungan ang ulap at dagat – malawak pang lalakbayin ng mga magkakaibigan.
Balik-Lantaw 2: Canadian Embassy
Linggo, June 27, 2004, pumunta ako ng Makati. Matutulog ako sa Charter House, salamat sa EFF Foundation na sumagot sa akin hotel. I have a dinner meeting with our University president, and the chair of EFF Foundation. This was about the EFF scholars in the university and the status of the grant and scholars.
Before that, Geo Carbonel went to Charter House. We went to Greenbelt area to have some pasta and coffee. Geo was fine; we had a lot of catching up together since a lot had happened in between our meetings. He is with the Finance Department of the government.
I was not feeling well at this time. Even the suite room of the Charter House was not too accommodating, it smelled tobacco which was really bad for my asthma.
Early Monday morning, the EFF car drove us to the Canadian Embassy. We waited to nearly four hours. Henry and I had problem since our passport was still with the US Embassy. The passport would be sent to us through a courier. At long last, we were told to get first our passport before we would be scheduled for interview. At this point in time, I told myself... I should have not applied for a US Visa, since my official trip was really for Canada and the US was just a sidetrip.
I had to stay in Manila just to wait for the passport. And the courier tasked by the US Embassy was not that accommodating. The company did not answer inquiries either by phone, fax, email or SMS. For three days, I holed in Pollock, with long neck straining to see that motorcycle guy delivering the passport.
At last, Wednesday afternoon, it arrived. I met the guy before he dismounted the motorcycle and told him "Sa wakas dumating ka na rin, langya ka!" He was surprised that I knew beforehand that he would be arriving. Tatlong araw na akong naghihintay sa yo no. Ni hindi ako makalabas sa ADMU dahil inaabangan ko siya araw-araw.
Then I had myself scheduled for an interview in the Canadian Embassy: sked was Friday, July 2, 2004. I had to wait for two days more before I could go back to Davao.
So, I met some friends. I had a chance to meet Nona Mae Pepito who was also teaching in Ateneo de Manila as part time. I met also some friends in the Philosophy Department. I had the chance to visit bookstores and found my long lost books.
Come interview time, I was in the Canadian Embassy with Henry again. We were scheduled at 8:15am, but was inteviewed sometime 11:00pm. We had our lunch at the RCBC tower, then got our visa at 1PM.
Thanks to Devi Migue in Davao, she mad sure I got my flight schedule updated everyday, including my itineraries. She also made sure my class was updated online through my BLOG.
Before that, Geo Carbonel went to Charter House. We went to Greenbelt area to have some pasta and coffee. Geo was fine; we had a lot of catching up together since a lot had happened in between our meetings. He is with the Finance Department of the government.
I was not feeling well at this time. Even the suite room of the Charter House was not too accommodating, it smelled tobacco which was really bad for my asthma.
Early Monday morning, the EFF car drove us to the Canadian Embassy. We waited to nearly four hours. Henry and I had problem since our passport was still with the US Embassy. The passport would be sent to us through a courier. At long last, we were told to get first our passport before we would be scheduled for interview. At this point in time, I told myself... I should have not applied for a US Visa, since my official trip was really for Canada and the US was just a sidetrip.
I had to stay in Manila just to wait for the passport. And the courier tasked by the US Embassy was not that accommodating. The company did not answer inquiries either by phone, fax, email or SMS. For three days, I holed in Pollock, with long neck straining to see that motorcycle guy delivering the passport.
At last, Wednesday afternoon, it arrived. I met the guy before he dismounted the motorcycle and told him "Sa wakas dumating ka na rin, langya ka!" He was surprised that I knew beforehand that he would be arriving. Tatlong araw na akong naghihintay sa yo no. Ni hindi ako makalabas sa ADMU dahil inaabangan ko siya araw-araw.
Then I had myself scheduled for an interview in the Canadian Embassy: sked was Friday, July 2, 2004. I had to wait for two days more before I could go back to Davao.
So, I met some friends. I had a chance to meet Nona Mae Pepito who was also teaching in Ateneo de Manila as part time. I met also some friends in the Philosophy Department. I had the chance to visit bookstores and found my long lost books.
Come interview time, I was in the Canadian Embassy with Henry again. We were scheduled at 8:15am, but was inteviewed sometime 11:00pm. We had our lunch at the RCBC tower, then got our visa at 1PM.
Thanks to Devi Migue in Davao, she mad sure I got my flight schedule updated everyday, including my itineraries. She also made sure my class was updated online through my BLOG.
BALIK - LANTAW 1
Ngayon lang uli ako mapagsulat. Magtatatlong linggo na akong nakarating sa Pilipinas, ngayon lang ako nakakita ng panahon upang makipagniig muli. Salamat kay Anne at Maita, pina-aalahanan akong wala pa akong "updates" dito mula noong nasa Pilipinas pa ako. Kaya, heto... mas maigi siguro magsimula ako sa simula, sa bungad.
Huling Linggo ng Hunyo 2004
Nasa Maynila pa ako, o nasa QC pa ako. Pinapunta ako ng US Embassy June 26, 2004 para sa interview. Umalis ako ng Davao June 25, 2004, kinuha ko ang pinakahuling flight ng Cebu Pacific. Mula sa Domestic airport hanggang Ateneo de Manila, putek, tatlong oras ang biyahe. Tapos, pagpasok sa Gate 2 ng Ateneo, meron balang Blue Babble exhibition. Putek na naman, isang oras ba naman sa taxi mula Gate 2 hanggang Manila Observatory! Nagalit na ako, ibinaba ko na ang mga bag ko at nilakad ko na mula sa M.O. papuntang Cervini. Yun pala, meron ding Holy Spirit Mass sa Ateneo H.S. nang gabing yun, buhol buhol ang trapik sa loob ng Ateneo, animo mga langgam ang mga kotse -- pula ang likod, at parang suso kung umusad.
Nakarating ako sa Cervini, dinala ako ni Tim Gabuna sa kanyang lungga. Pinakain, sarap pala magluto ni Tim! Tapos, hinatid ako ng guwardiya sa Pollock Renewal Center. May MUMU pa dun! May maingay sa kabilang kuwarto ko. Di ako makatulog nang gabing yun.
Maaga akong nagising, para maaga ako sa US Embassy. Sabi ko sarili, mas mabuting maaga kaysa matrapik uli, ayoko nang mangyari ang nangyari kagabi. 6:30 ng umaga, nasa gate na ako ng Embassy. Nakapasok, ang dami palang taong kumuha ng US Visa! Grabe! nakita ko pa sina Zsa Zsa Padilla at Dolphy, pumipila rin kukuha ng visa!
8:30 ang interview ko... 8:45 na ako na interview. Isang tanong lang "What will you do in the US?" Hehe. Whatever. At sa loob ng tatlumpong segundo, oks na ang Visa ko. Naiwan ko na si Engr. Henry Omolida na kasama ko rin, kailangan ko pang mag-almusal at hahabulin ko ang half-day sked ng ADMU, dahil Sabado.
Ang bilis ng taxi na sinakyan ko. P150 lang daw mula US Embassy hanggang ADMU, sabi ko okay. 26 minutes nasa ADMU na ako, buti lang wala kaming nabangga - parang video game ang taxi, game over sana yun.
Huling Linggo ng Hunyo 2004
Nasa Maynila pa ako, o nasa QC pa ako. Pinapunta ako ng US Embassy June 26, 2004 para sa interview. Umalis ako ng Davao June 25, 2004, kinuha ko ang pinakahuling flight ng Cebu Pacific. Mula sa Domestic airport hanggang Ateneo de Manila, putek, tatlong oras ang biyahe. Tapos, pagpasok sa Gate 2 ng Ateneo, meron balang Blue Babble exhibition. Putek na naman, isang oras ba naman sa taxi mula Gate 2 hanggang Manila Observatory! Nagalit na ako, ibinaba ko na ang mga bag ko at nilakad ko na mula sa M.O. papuntang Cervini. Yun pala, meron ding Holy Spirit Mass sa Ateneo H.S. nang gabing yun, buhol buhol ang trapik sa loob ng Ateneo, animo mga langgam ang mga kotse -- pula ang likod, at parang suso kung umusad.
Nakarating ako sa Cervini, dinala ako ni Tim Gabuna sa kanyang lungga. Pinakain, sarap pala magluto ni Tim! Tapos, hinatid ako ng guwardiya sa Pollock Renewal Center. May MUMU pa dun! May maingay sa kabilang kuwarto ko. Di ako makatulog nang gabing yun.
Maaga akong nagising, para maaga ako sa US Embassy. Sabi ko sarili, mas mabuting maaga kaysa matrapik uli, ayoko nang mangyari ang nangyari kagabi. 6:30 ng umaga, nasa gate na ako ng Embassy. Nakapasok, ang dami palang taong kumuha ng US Visa! Grabe! nakita ko pa sina Zsa Zsa Padilla at Dolphy, pumipila rin kukuha ng visa!
8:30 ang interview ko... 8:45 na ako na interview. Isang tanong lang "What will you do in the US?" Hehe. Whatever. At sa loob ng tatlumpong segundo, oks na ang Visa ko. Naiwan ko na si Engr. Henry Omolida na kasama ko rin, kailangan ko pang mag-almusal at hahabulin ko ang half-day sked ng ADMU, dahil Sabado.
Ang bilis ng taxi na sinakyan ko. P150 lang daw mula US Embassy hanggang ADMU, sabi ko okay. 26 minutes nasa ADMU na ako, buti lang wala kaming nabangga - parang video game ang taxi, game over sana yun.
Thursday, July 01, 2004
Typhoon Igme at ADMU
Heavy rains and gusty wind were reasons why the Ateneo de Manila grade school classes were cancelled.
Grabe, ang lakas ng ulan at hangin. Walang ganito sa Davao, naglalakad na puno, lumilipad na bubungan. At ito pa, sa kaiikot sa campus ang ADMU, ang dami akong nakikitang estudiyanteng kinakakausap ang sarili. O baka lang nagpaparinig sila sa akin, na hindi naman nila ako kilala. Weird no?
Iba na talaga ang mga bata ngayon, noong nag-aaral pa kami, 10 years ago, hindi ganito kami. Sumasakit ang ulo ko sa ingay, sa hiyawan, sa mura, sa iba ibang nakakabigla na salita. Tanda na marahil ito ng katandaan, o iba na talaga sila sa akin. Mahirap ang trabaho ng ADSA kung ganoon. Merong nakabughaw na staff, umiikot at pinapasuot lahat ng ID. Ako din suot ng ID, pero Ateneo de Davao employee ID.
Nakita ko si Terence Ang, SJ. Nagtuturo pala siya ng Philo 101. Nagkita rin kami nina Dr. Manny Dy, Dr. Enyeng Ibana, Eddieboy Calasanz, at higit sa lahat si Padre Roque J. Ferriols, SJ. Sabi ni Apo Roque, "nakita ko ang anak mo sa pinadala mong kard noong Pasko." Kanina nagkita uli kami, uuwi na raw siya sa San Jose, "nandiyan pa rin at buhay ang San Jose." Mahina na siya at may sundo tuwing 11 ng umaga pauwi sa San Jose Seminary. Ngunit masisilayan ko sa kanya ang igting ng kanyang pamimilosopiya, ang kaloobang malalim at lumalalim.
Nabisita ko rin sina Gus Rodriguez, Mike Mariano, Mr. de Jesus, Ranie Herminda, Albert Lagliva, at iba pang dating kasama kong guro sa Ateneo de Manila. Masaya ang kantiyawan.
Noong Lunes, naghapunan ako kasama sina Jope Guevarra at Krishna Sonza. Kagabi kasama ko naman si Bobby ng Kristong Hari Foundation.
Nagkita rin kami ni Mang Oca, si Oscar Abedejos ng San Jose. Malamig pa rin ang boses. Ito ang taong sumasagot sa telepono sa San Jose Seminary, na kung akalain mo ay tinig ng isang anghel na mang-aawit. Puwede siyang maging DJ.
Grabe, ang lakas ng ulan at hangin. Walang ganito sa Davao, naglalakad na puno, lumilipad na bubungan. At ito pa, sa kaiikot sa campus ang ADMU, ang dami akong nakikitang estudiyanteng kinakakausap ang sarili. O baka lang nagpaparinig sila sa akin, na hindi naman nila ako kilala. Weird no?
Iba na talaga ang mga bata ngayon, noong nag-aaral pa kami, 10 years ago, hindi ganito kami. Sumasakit ang ulo ko sa ingay, sa hiyawan, sa mura, sa iba ibang nakakabigla na salita. Tanda na marahil ito ng katandaan, o iba na talaga sila sa akin. Mahirap ang trabaho ng ADSA kung ganoon. Merong nakabughaw na staff, umiikot at pinapasuot lahat ng ID. Ako din suot ng ID, pero Ateneo de Davao employee ID.
Nakita ko si Terence Ang, SJ. Nagtuturo pala siya ng Philo 101. Nagkita rin kami nina Dr. Manny Dy, Dr. Enyeng Ibana, Eddieboy Calasanz, at higit sa lahat si Padre Roque J. Ferriols, SJ. Sabi ni Apo Roque, "nakita ko ang anak mo sa pinadala mong kard noong Pasko." Kanina nagkita uli kami, uuwi na raw siya sa San Jose, "nandiyan pa rin at buhay ang San Jose." Mahina na siya at may sundo tuwing 11 ng umaga pauwi sa San Jose Seminary. Ngunit masisilayan ko sa kanya ang igting ng kanyang pamimilosopiya, ang kaloobang malalim at lumalalim.
Nabisita ko rin sina Gus Rodriguez, Mike Mariano, Mr. de Jesus, Ranie Herminda, Albert Lagliva, at iba pang dating kasama kong guro sa Ateneo de Manila. Masaya ang kantiyawan.
Noong Lunes, naghapunan ako kasama sina Jope Guevarra at Krishna Sonza. Kagabi kasama ko naman si Bobby ng Kristong Hari Foundation.
Nagkita rin kami ni Mang Oca, si Oscar Abedejos ng San Jose. Malamig pa rin ang boses. Ito ang taong sumasagot sa telepono sa San Jose Seminary, na kung akalain mo ay tinig ng isang anghel na mang-aawit. Puwede siyang maging DJ.
Subscribe to:
Posts (Atom)