GITA: THE HUMAN CONDITION AS MISERY AND OPPORTUNITY
Jeremy S. Eliab
How might the person of steady wisdom speak?
How might he walk, how sit?
- Arjuna, Chapter II, 54
He who on earth does not contribute
To the continued movement of the wheel
Thus set in motion, is evil, O Arjuna;
Delighting in the sense, he lives in vain.
- Krishna, Chapter III, 16
In our present time when everything seems to be product of high technology and new scientific discoveries, it is refreshing to read and reflect the ancient classical texts that have plethora of explanations regarding human existence. Bhagavad-Gita, as one of the Indian classics, does not only give us a vivid glimpse of the rich variations of Indian philosophy and culture -- though ancient, the Gita offers a recurrent human experience of longing for the ultimate, the absolute. In contemporary times, where human beings seem to forget the presence of the Supreme Being, where scientific endeavors and inquiry become the standard of human existence, there is an amnesia of the ultimate questions that the ancient Greeks and first human thinkers asked. People tend to overlook the innermost "human longing" for the true happiness and become contented with the materialistic sophistication of the genre.
The "forgetfulness" stems from the illusion and alienation of person from his most intimate being. When calamity and catastrophes come, people blame them to the inept predictability of scientific minds and methods. When AIDS cannot be cured, people blame the failure of discovering the proper vaccine to the "war" between pharmaceutical companies that are after profit. It is rare, if not occasional, that human beings affirm their finitude. If the affirmation is implicit, then human condition becomes an opportunity of reaffirmation its finitude and at the same time affirmation of its continuous transcendent characteristics beyond the vicissitudes of life.
The Gita offers us new a fresher outlook for the human situatedness. It was not only an expression from Ancient Indian sages and religious addressed to their faithful. It poses relevant questions to contemporary religions and people of all walks of life. It addresses new human situations of forgetfulness, yet offers a primordial and basic existential question of person: what is the dharma of human being in his being-in-the-world.
In the light of Gita, the human condition is both a misery and opportunity. The misery is pictured in different descriptions. It can be an alienation from reality, in a state of being unproductive and impotent, a longing for the ultimate bliss with God. These are summarized in the recognition of human limited achievement in the presence of infinite possibilities, a monumental sense of inadequacy in attaining the vision of perfection. One of the most noble truth in Hinduism is the notion that life is suffering. This truth remains as one of the most clairvoyant analyses of human conjuncture, it is, however, only one aspect of that condition.
The soul (Isvara) which vitalizes the body (Ksetra) is immortal. The isvara comes in contact with the material world. It is a sign of the fallenness, the manifestation of the relapse and its descent into the natural world. Each birth into a body has been preceded by an earlier birth of isvara. There is no first birth. This means that its previous deeds affect the future rebirths of the isvara. Thus, the significance of birth-death-rebirth cycle is an indication of human’s torment in its contact with the material world. However, there is a positive weight on this inevitable chain of rebirths (samsara), that is of "a program for self-perfection", a process of cleansing and advancing toward the Ultimate.
Moreover, the human suffering that stems from this seemingly endless cycle of rebirths is caused by the desires of the living entity with the gratification offered by the senses. Thus, is a person continually gratifies and enjoys the honors, praises, recognitions, and pleasures offered for him -- he is after these mundane accolades and indulgence. These sensual gratifications are temporal and transitory -- thus, he sees life as mortal and corporeal, and nothing else is beyond these physical manifestations. The person is absorbed by the senses and its gratifications, that he forgets his innermost longing for the ultimate happiness and perfect bliss with God.
Thus, the Gita is saying that human misery is caused by human deeds. This is the notion of karma, which determines the nature of another rebirth based on the necessary and sufficient foundation that a person has. That foundation accounts for the events of the total life of the human being. Morality then becomes an assessment of one’s total worthiness through and in its execution of virtues.
Misery or suffering here is not that negative connotation. The Gita only offers a realistic view of human finitude -- a condition of being in "exile" as Marcel and Blondel put it. It is a pre-condition where human potentials are harnessed in order to make the most of what life has. Sometimes, suffering implies incapability or futility or capitulation to the pre-set human condition. But such condition enables human to overcome it through first, recognition of that condition. Second, he slowly and patiently discovers that through those determinisms, he is still able to go beyond them, by facing them head on.
Therefore, suffering can be an opportunity to eliminate it. It is the very condition of samsara or the cycle of rebirth that also enables the person or the living entity entrapped in the conditioned body to realize his condition. The birth or rebirth of a person is always an opportunity to be a "more" person. He can be liberated from the samsara if he focuses devotedly his whole self to God. This is what Krishna is telling Arjuna in whole discourse of the Gita: the path to liberation is difficult and entails suffering, yet it is a joyful liberation -- it is union with Brahman.
One of the unique characteristics that the Gita is saying about liberation is the yoga of renunciation. The person should abandon the worldly pleasures and happiness from the fruits of action. He is at peace and contented with his devotion to Krishna, whatever impediments or obstacles to realizing Krishna should always be fought. The state of being detached from sentimental entanglements gives peace and tranquillity to the restless human spirit -- and it rests its whole duties and services to Krishna. So, Arjuna has even to fight his relatives for the sake of Krishna. For not to fight means the self is still entangled with the emotional affinity with his family and friends. This is a painful yet liberating renunciation. Arjuna has to kill his relatives, that is his cousins, his uncles, grandfathers, brothers-in-law, grandsons, sons-in-law, teachers, friends, etc.
The Gita opens with this challenge to Arjuna as chief warrior of the Pandavas: a call to battle. Arjuna undergoes a dilemma whether to fight or not. If he has to fight, it means slaughtering his own relatives, if he does not, it means he is disgraced because he disregards the call and duty for him to fight. Here Krishna, as the personification of God is giving counsel and enlightenment to Arjuna. Sri Krishna tells him that life should be viewed as comprehensive and integral. That even the particular considerations such as affinity with family, friendships, loyalty to clans, and cultural or traditional bond should be viewed in a wider perspective of life.
This broader view of life means seeing one’s role in the cycle of life, as the animation movie Lion King puts it. One’s role or duty to life should be always exercised -- it should relate and penetrate the whole of his life. This faithfulness to his duty is his enduring devotion to Krishna, for the do one’s dharma is a service and consecration of one’s life to God. It is emphasized how significant is one’s dharma to his liberation. "Doing one’s duty is more important than doing the duty of someone else, even the latter is done in a superior way" (Gita 3, 35).
Thus the "obligation to fight" is a "solemn religious duty." In Chapters I and II, this battle is described. But to see this in a more personal manner, Kurukshetra (the sacred battlefield) stands for the internal discord faced all human persons everywhere in the realm of spirit. It is a conflict of the different wills within us -- to follow one’s duty as a human being or not, to follow the call of God to be human or not. Chapters III to XVIII account for the manner and approaches that this "war" should be fought.
We can see here the clearer meaning of life as misery. It is misery in the context of human condition as having this discord, an internal conflict. It is a sign of man’s finitude. Yet that finitude which is viewed as misery can be an opportunity of overcoming. The fight should be fought no matter what, for it is the duty of every person to struggle over and against the temptation of the worldly sense and gratification.
To have a materialistic concept of life means to view life as "body" , as Ksetra, as PRAKRTI. It is also an outright disregard to the sense of transcendence of the spirit within the "body." Then life is reduced to physical and biological meaning -- as a plethora of chemical reactions and glandular emissions. Death of the body becomes a distress because life ends with the body. Krishna shows Arjuna that the PURUSA is not tied with body which it is entrapped. The body is born, it grows, develops, weakens, and dies. PURUSA is the witness of all those changes. To be able to discriminate these mutable things from the changeless PURUSA is an indication of having the knowledge of the divine.
The Gita, therefore, is a call to all human beings to their universal duty everywhere. And this duty is the faithfulness in the discharge of his obligations, whatever they may be. There are obstacles in doing one’s duty, but the Gita calls for a patient determination and devotion with a selfless action. The duty done with a self-forgetting service rather that self-seeking practice, with a spirit of disinterest on the fruitful outcome of the discharge of one’s duty is a manifestation of a sincere conviction from within. It is a service to God and neighbor dispassionately by casting of all selfish motives (Gita 2, 55). "The enemy is hard but has to be destroyed" (Gita 3, 43). The enemy is our own selfish desire which clouds our self in attaining the Light. It is an enemy that is hard to defeat yet can be overcome through devotion to Him. Thus, the misery is an opportunity to realize the true presence of God in doing dharma. It is the path towards liberation from Samsara, towards Krishna
Tuesday, August 17, 2004
Reflections on the Four Noble Truths, Karma and Nirvana
REFLECTIONS ON THE FOUR NOBLE TRUTHS, KARMA AND NIRVANA
Jeremy S. Eliab
Ateneo de Manila University
FOR MANNY DY ... a friend always on call ....
And what, monks, is the Middle Path,
Of which the Tathagata has gained enlightenment,
Which produces insight and knowledge, and tends to calm,
To higher knowledge, enlightenment, Nirvana?[Burtt 1955, 30]
In the world that seemingly endless suffering and agony are experienced, many "quick fix" philosophies and psychology are shooting up from time to time. Doomsday cults and religions offer momentary direction to the lost and the confused. Renewal activities are organized to answer the search of the true meaning of human life in the midst of emptiness and spiritual thirst. This spiritual dryness seems to be a common phenomenon when human beings, though more or less pleased by the plethora of sensual pleasures and technological luxury, are not really fulfilled and contented. Deep within the innermost self, the spirit is suffering in the midst of external bliss and material gratification. The craving or thirst itself is the cause of pain, as Buddha realized. After the series of temptations (of Mara), the Enlightened became aware that the roots of all evil are lust (greed), hatred and ignorance (delusion).
Siddartha Gautama experienced the same inner conflict as a young man. He grew amid indulgence and encompassed by the amenities of a luxurious life. His father’s palace safeguarded him from the usual human anguish and torment. Later, he gave up the majestic life by reason of his restlessness and realization of the tragic truth about old age, disease and death [Burtt 1955, 21]. He wandered in the wilderness, ask the counsel of sages and lived an ascetic life. His ascetic rejection of the body’s material conditions prompted him to realize that this was not the appropriate path.
Eventually he gave up this approach as fruitless and instead adopted a middle path between the life of indulgence and that of self-denial. Sitting under a bo tree, he meditated, rising through a series of higher states of consciousness until he achieved the enlightenment for which he had been searching. Once having known this ultimate religious truth, the Buddha underwent a period of intense inner struggle. He began to preach, wandering from place to place, gathering a body of disciples, and organizing them into a monastic community known as the sangha. In this way he spent the rest of his life.
At the core of the Buddha's enlightenment was the realization of the Four Noble Truths: (1) Life is suffering (dukkha). This aims at diagnosing the human predicament and condition. This is more than a mere recognition of the presence of suffering in existence. It is a statement that, in its very nature, human existence is essentially painful from the moment of birth to the moment of death. Even death brings no relief, for the Buddha accepted the Hindu idea of life as cyclical, with death leading to further rebirth [Lester 1975, 25]. (2) All suffering is caused by ignorance of the nature of reality and the craving, attachment, and grasping that result from such ignorance. (3) Suffering can be ended by overcoming ignorance and attachment. (4) The path to the suppression of suffering is the Noble Eightfold Path, which consists of right views, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right-mindedness, and right contemplation. These eight are usually divided into three categories that form the cornerstone of Buddhist faith: morality, wisdom, and samadhi, or concentration.
The Four Noble Truth is a worldview which is very much realistic and pragmatic. It is an analogy of practical medical science where one first determine the state of the patient. Suffering is a disease and a symptom. The discreet diagnosis of the physician leads to the root cause of the pain. When the source of agony is identified, the doctor contemplates and deliberates on the possible cures. After deciding what remedy is appropriate, an application follows which usually takes a disciplined process, a therapy.
Buddhism probes human existence as made up of five aggregates or "bundles" (skandhas): the material body, feelings, perceptions, predispositions or karmic tendencies, and consciousness. A human person is only a temporary combination of these aggregates, which are subject to continual change [Humphreys 1962, 17]. No one remains the same for any two consecutive moments. Buddhists deny that the aggregates individually or in combination may be considered a permanent, independently existing self or soul (atman). Indeed, they regard it as a mistake to conceive of any lasting unity behind the elements that constitute an individual. The Buddha held that belief in such a self results in egoism, craving, and hence in suffering. Thus he taught the doctrine of anatman, or the denial of a permanent soul [Coomaraswamy 1956, 88]. He felt that all existence is characterized by the three marks of anatman (no soul), anitya (impermanence), and dukkha (suffering). The doctrine of anatman made it necessary for the Buddha to reinterpret the Indian idea of repeated rebirth in the cycle of phenomenal existence known as samsara. To this end he taught the doctrine of pratityasamutpada, or dependent origination. This 12-linked chain of causation shows how ignorance in a previous life creates the tendency for a combination of aggregates to develop. These in turn cause the mind and senses to operate. Sensations result, which lead to craving and a clinging to existence. This condition triggers the process of becoming once again, producing a renewed cycle of birth, old age, and death. Through this causal chain a connection is made between one life and the next. What is posited is a stream of renewed existences, rather than a permanent being that moves from life to life—in effect a belief in rebirth without transmigration.
Closely related to this belief is the doctrine of karma. Karma consists of a person's acts and their ethical consequences. Human actions lead to rebirth, wherein good deeds are inevitably rewarded and evil deeds punished. Thus, neither undeserved pleasure nor unwarranted suffering exists in the world, but rather a universal justice. The law of karma operates through a kind of natural moral law rather than through a system of divine judgment. One's karma determines such matters as one's species, beauty, intelligence, longevity, wealth, and social status. According to the Buddha, karma of varying types can lead to rebirth as a human, an animal, a hungry phantom, a inhabitant of hell, or even one of the Hindu gods.
Although never actually denying the existence of the gods, Buddhism denies them any special role. Their lives in heaven are long and pleasurable, but they are in the same predicament as other creatures, being subject eventually to death and further rebirth in lower states of existence. They are not creators of the universe or in control of human destiny, and Buddhism denies the value of prayer and sacrifice to them. Of the possible modes of rebirth, human existence is preferable, because the deities are so engrossed in their own pleasures that they lose sight of the need for salvation. Enlightenment is possible only for humans.
In conclusion, the ultimate goal of the Buddhist path is release from the round of phenomenal existence with its inherent suffering. To achieve this goal is to attain nirvana, an enlightened state in which the fires of greed, hatred, and ignorance have been quenched. Not to be confused with total annihilation, nirvana is a state of consciousness beyond definition. After attaining nirvana, the enlightened individual may continue to live, burning off any remaining karma until a state of final nirvana (parinirvana) is attained at the moment of death.
Thus, the ethic that leads to nirvana is detachment and inner-oriented. It involves cultivating four virtuous attitudes, known as the Palaces of Brahma: loving-kindness, compassion, sympathetic joy, and equanimity. The ethic that leads to better rebirth, however, is centered on fulfilling one's duties to society. It involves acts of charity as well as observance of the five precepts that constitute the basic moral code of Buddhism. The precepts prohibit killing, stealing, harmful language, sexual misbehavior, and the use of intoxicants. By observing these precepts and cultivating the four virtues, the three roots of evil—lust, hatred, and delusion—may be overcome. One attains inner peace and happiness.
Reference List:
Burtt, Edwin A. ed. 1955. The teachings of the compassionate Buddha. New York: New American Library, Inc.
Coomaraswany, Ananda. 1956. Buddha and the gospel of Buddhism. Bombay: Asia Publishing House.
Humphreys, Christmas. 1962. Buddhism. London: Cox & Wyman Ltd.
Lester, Robert C. 1973. Theravada Buddhism in Southeast Asia. Michigan: The University of Michigan Press.
Jeremy S. Eliab
Ateneo de Manila University
FOR MANNY DY ... a friend always on call ....
And what, monks, is the Middle Path,
Of which the Tathagata has gained enlightenment,
Which produces insight and knowledge, and tends to calm,
To higher knowledge, enlightenment, Nirvana?[Burtt 1955, 30]
In the world that seemingly endless suffering and agony are experienced, many "quick fix" philosophies and psychology are shooting up from time to time. Doomsday cults and religions offer momentary direction to the lost and the confused. Renewal activities are organized to answer the search of the true meaning of human life in the midst of emptiness and spiritual thirst. This spiritual dryness seems to be a common phenomenon when human beings, though more or less pleased by the plethora of sensual pleasures and technological luxury, are not really fulfilled and contented. Deep within the innermost self, the spirit is suffering in the midst of external bliss and material gratification. The craving or thirst itself is the cause of pain, as Buddha realized. After the series of temptations (of Mara), the Enlightened became aware that the roots of all evil are lust (greed), hatred and ignorance (delusion).
Siddartha Gautama experienced the same inner conflict as a young man. He grew amid indulgence and encompassed by the amenities of a luxurious life. His father’s palace safeguarded him from the usual human anguish and torment. Later, he gave up the majestic life by reason of his restlessness and realization of the tragic truth about old age, disease and death [Burtt 1955, 21]. He wandered in the wilderness, ask the counsel of sages and lived an ascetic life. His ascetic rejection of the body’s material conditions prompted him to realize that this was not the appropriate path.
Eventually he gave up this approach as fruitless and instead adopted a middle path between the life of indulgence and that of self-denial. Sitting under a bo tree, he meditated, rising through a series of higher states of consciousness until he achieved the enlightenment for which he had been searching. Once having known this ultimate religious truth, the Buddha underwent a period of intense inner struggle. He began to preach, wandering from place to place, gathering a body of disciples, and organizing them into a monastic community known as the sangha. In this way he spent the rest of his life.
At the core of the Buddha's enlightenment was the realization of the Four Noble Truths: (1) Life is suffering (dukkha). This aims at diagnosing the human predicament and condition. This is more than a mere recognition of the presence of suffering in existence. It is a statement that, in its very nature, human existence is essentially painful from the moment of birth to the moment of death. Even death brings no relief, for the Buddha accepted the Hindu idea of life as cyclical, with death leading to further rebirth [Lester 1975, 25]. (2) All suffering is caused by ignorance of the nature of reality and the craving, attachment, and grasping that result from such ignorance. (3) Suffering can be ended by overcoming ignorance and attachment. (4) The path to the suppression of suffering is the Noble Eightfold Path, which consists of right views, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right-mindedness, and right contemplation. These eight are usually divided into three categories that form the cornerstone of Buddhist faith: morality, wisdom, and samadhi, or concentration.
The Four Noble Truth is a worldview which is very much realistic and pragmatic. It is an analogy of practical medical science where one first determine the state of the patient. Suffering is a disease and a symptom. The discreet diagnosis of the physician leads to the root cause of the pain. When the source of agony is identified, the doctor contemplates and deliberates on the possible cures. After deciding what remedy is appropriate, an application follows which usually takes a disciplined process, a therapy.
Buddhism probes human existence as made up of five aggregates or "bundles" (skandhas): the material body, feelings, perceptions, predispositions or karmic tendencies, and consciousness. A human person is only a temporary combination of these aggregates, which are subject to continual change [Humphreys 1962, 17]. No one remains the same for any two consecutive moments. Buddhists deny that the aggregates individually or in combination may be considered a permanent, independently existing self or soul (atman). Indeed, they regard it as a mistake to conceive of any lasting unity behind the elements that constitute an individual. The Buddha held that belief in such a self results in egoism, craving, and hence in suffering. Thus he taught the doctrine of anatman, or the denial of a permanent soul [Coomaraswamy 1956, 88]. He felt that all existence is characterized by the three marks of anatman (no soul), anitya (impermanence), and dukkha (suffering). The doctrine of anatman made it necessary for the Buddha to reinterpret the Indian idea of repeated rebirth in the cycle of phenomenal existence known as samsara. To this end he taught the doctrine of pratityasamutpada, or dependent origination. This 12-linked chain of causation shows how ignorance in a previous life creates the tendency for a combination of aggregates to develop. These in turn cause the mind and senses to operate. Sensations result, which lead to craving and a clinging to existence. This condition triggers the process of becoming once again, producing a renewed cycle of birth, old age, and death. Through this causal chain a connection is made between one life and the next. What is posited is a stream of renewed existences, rather than a permanent being that moves from life to life—in effect a belief in rebirth without transmigration.
Closely related to this belief is the doctrine of karma. Karma consists of a person's acts and their ethical consequences. Human actions lead to rebirth, wherein good deeds are inevitably rewarded and evil deeds punished. Thus, neither undeserved pleasure nor unwarranted suffering exists in the world, but rather a universal justice. The law of karma operates through a kind of natural moral law rather than through a system of divine judgment. One's karma determines such matters as one's species, beauty, intelligence, longevity, wealth, and social status. According to the Buddha, karma of varying types can lead to rebirth as a human, an animal, a hungry phantom, a inhabitant of hell, or even one of the Hindu gods.
Although never actually denying the existence of the gods, Buddhism denies them any special role. Their lives in heaven are long and pleasurable, but they are in the same predicament as other creatures, being subject eventually to death and further rebirth in lower states of existence. They are not creators of the universe or in control of human destiny, and Buddhism denies the value of prayer and sacrifice to them. Of the possible modes of rebirth, human existence is preferable, because the deities are so engrossed in their own pleasures that they lose sight of the need for salvation. Enlightenment is possible only for humans.
In conclusion, the ultimate goal of the Buddhist path is release from the round of phenomenal existence with its inherent suffering. To achieve this goal is to attain nirvana, an enlightened state in which the fires of greed, hatred, and ignorance have been quenched. Not to be confused with total annihilation, nirvana is a state of consciousness beyond definition. After attaining nirvana, the enlightened individual may continue to live, burning off any remaining karma until a state of final nirvana (parinirvana) is attained at the moment of death.
Thus, the ethic that leads to nirvana is detachment and inner-oriented. It involves cultivating four virtuous attitudes, known as the Palaces of Brahma: loving-kindness, compassion, sympathetic joy, and equanimity. The ethic that leads to better rebirth, however, is centered on fulfilling one's duties to society. It involves acts of charity as well as observance of the five precepts that constitute the basic moral code of Buddhism. The precepts prohibit killing, stealing, harmful language, sexual misbehavior, and the use of intoxicants. By observing these precepts and cultivating the four virtues, the three roots of evil—lust, hatred, and delusion—may be overcome. One attains inner peace and happiness.
Reference List:
Burtt, Edwin A. ed. 1955. The teachings of the compassionate Buddha. New York: New American Library, Inc.
Coomaraswany, Ananda. 1956. Buddha and the gospel of Buddhism. Bombay: Asia Publishing House.
Humphreys, Christmas. 1962. Buddhism. London: Cox & Wyman Ltd.
Lester, Robert C. 1973. Theravada Buddhism in Southeast Asia. Michigan: The University of Michigan Press.
Mga Pakikiniig kay Soren Kierkegaard
Mga Pakikiniig kay Soren Kierkegaard
Para sa aking kaibigan at gabay, P. Roque J. Ferriols, S.J., ala-ala ng mga dakilang pagliliwanag.
ANG KABALYERO NG PANANAMPALATAYA: Soren Kierkegaard
Bong. Eliab
Nagmumunimuni si Johannes de Silentio ukol sa buhay ni Abraham, sa pananampalataya nito sa Diyos sa gitna ng pagsubok sa kanyang katapatan. Naroon kay Johannes ang pagkalito sabay isang pagpugay sa nadaanan ni Abraham. Sa likod ng mga pamumunimuning ito ay si Soren, na ginagamit ang pangalang Johannes de Silentio, na naglalahad rin ng kanyang paglalakbay sa buhay pananampalataya at buhay katapatan kay Regina. Totoong medyo may kahirapan ako sa pagbabasa sa teksto upang mawari kung tinutukoy niya si Regina ngunit mas pagtutuunan ko ng pansin ang paglalahad ni Johannes de Silentio ukol sa Kabalyero ng Pananampalataya.
Ang karanasan ng pagsubok kay Abraham ay isang karanasan ng Kabalyero ng Pananampalataya. Nangako ang Diyos kay Abraham na magiging dakilang ama siya ng lahat ng bansa. Magiging dakila ang kanyang pangalan sa buong sanglibutan, ang magiging kasing dami ng bituin ang kanyang angkan. Naniwala si Abraham sa pangako ng Diyos. At dahil sa pangakong ito, naisilang sa kanyang asawang si Sarah ang isang bata na pinangalanang Isaac. Habang lumalaki si Isaac, may isang panahon na iniutos ng Diyos kay Abraham na ialay niya ang kanyang kaisa-isang anak sa bundok Moriah bilang handog kay Yahweh. Naniwala si Abraham sa utos ni Yahweh. Naniniwala siyang kailangan niyang ihandog si Isaac bilang alay sa Diyos sapagkat ito ang hinihiling mula sa kanya ng Diyos. Kung hindi niya ito gagawin, sinusuway niya ang Diyos. Ngunit naniniwala rin siya sa pangako ng Diyos, na siya ang magiging ama ng lahat ng mga bansa at dadami ang kanyang angkan tulad ng mga bituin sa langit at buhangin sa dalampasigan. Hindi siya bumitaw, naniwala sa sa pangako ng Diyos sabay tumutugon siya sa utos ng Diyos. Tatlong araw na naglakbay si Abraham, kasama si Isaac at ilang mga alipin sa bundok ng Moriah, ni hindi tuminag ang pananampalataya ni Abraham, ni hindi man lamang isang saglit na nagduda siya kahit na magkasalungat ang dalawang kanyang pinaniniwalaan. Baka pa nga hindi niya pinag-isipang magkasalungat sila, hindi ko alam – ngunit alam kong hindi siya bumitaw, buo ang kanyang pananalig.
Sa tatlong araw na iyon, maaring maraming nangyayari sa isip ni Abraham, naduda kaya siya tulad ko, tulad ng bawat isang taong hinaharap niya ang isang napakahirap gawin – ang ialay ang kaisa-isang anak ng isang amang nagmamahal? Baka naranasan ni Abraham ang matinding pagkalito, ngunit sa pagkalitong ito, ibinibigay pa rin niya ang kanyang buong sarili sa Diyos ng walang pasubali. Sinasabi ni Johannes de Silentio na nararanasan ni Abraham ang isang uring takot, tulad ng takot na naranasan rin ni Maria noong bumaba sa kanya si San Gabriel Arkanhel. Hindi isang takot na kailangang tumakas, kundi isang takot sa Diyos bilang paggalang sa Kanyang kalooban. Isang "mapitagang pag-urong" bilang paggalang, ngunit sabay isang pagtanggap ng Kanyang kalooban ng may pagkabukas ng puso at kalayaan. May katangian itong takot na ibang iba sa emosyunal na takot, kundi isang kakaibang takot na may kahinahunan ngunit sabay nagtatanong na hindi naman isang purong pagdududa kundi isang pagtatanong na dala ng pagkamangha, pagtataka at pagkabighani.
Ang hiranging maging ama ng mga bansa o maging ina ng Anak ng Diyos ay isang sandali ng pagkamangha, pagkatakot at pagkabighani sa kalooban ng Diyos. Ang malamang kalooban ng Diyos ang ialay ang kaiisang-isang anak sa bundok Moriah o ang malaman ni Mariang ipapako at mamatay sa Krus ang kanyang mahal na Anak ay isang hindi maipaliwanag na mapitagang takot sa lihim na kalooban ng Diyos. Ngunit sabay sa pagtanggap sa Kanyang kalooban, naroroon rin sa kaibuturan ni Abraham ang paniniwalang mahal niya si Isaac, na tapat ang Diyos sa kanyang pangako. Naroroon rin yata sa tahimik na puso ni Maria, na tinatago ang lahat na nangyayari sa kanyang puso, ang matatag paniniwalang si Hesus ang taga-pagligtas sa gitna ng Kanyang pagdurusa at pagkapako sa Krus. Naisisilang mula sa kabalintunaang ito ang pananampalataya, isang tunay at makataong pananampalataya sa kalooban ng Diyos na gumagalaw at tumutubo sa bawat isang tao, hindi lamang kay Abraham at Maria. Sa taong nag-iisip sa isang sistemang kailangang linawin ang lahat, ang ganitong pangyayari ay lalabas na kabaliwan, sapagkat baliw lamang ang magsikap pagsamahin ang dalawang magkasalungat, ang maniwala ng may buong katapatan sa dalawang pangako – ang pag-aalay at pagbibitiw ng lahat para sa Diyos at ang pagtitiwalang makamtan muli ang inaalay at binitiwan. Lalabas na parang hilaw ang pagbibitiw kung may halo na itong hindi naman talaga bibitawan.
Ang Kabalyero ng Pananampalataya ay laging tapat at buong pusong nanalig sa walang hanggang pag-aalay ng lahat para sa Diyos, ngunit sabay hindi niya binibitiwan ang mga makamundong pangako at kabutihan ng buhay. Nararanasan niya ang pag-aalay ng tapat sa Diyos ngunit sabay namumuhay siya sa tahanan ng sangkatauhan na may mga hangganan, may kahinaan. Hindi tulad ng isang Bayani ng Trahedya, nilampasan niya ang sanglibutan ng mga limitado at namumuhay sa isang buong pag-aalay sa Diyos, ngunit sabay nabubuhay naman na parang dayuhan sa mundong ito. Samakatuwid nagkukunwari lamang siya, nagdurusa sa kanyang panlilinlang sa kanyang sarili.
Tapat si Abraham sa Diyos, iniaalay niya ang lahat meron siya, ngunit tapat rin siya sa pangako ng Diyos para sa kanya sa sanglibutang ito, na magiging ama siya ng lahat ng mga bansa. Ang buod ng kanyang karanasan ay laging nasa sentro ang kalooban ng Diyos, maaring magkasalungatan man ang nakikita niya, ngunit nanatili siyang tapat sa Kanyang kalooban – nabubuhay siya sa isang balintuna na hindi maipapaliwanag kaninuman sapagkat ang nakasangkot ay ang kanyang personal na buhay bilang siya at ang Diyos na personal na tumatawag sa kanya sa isang bukod-tanging paraan. Handa niyang itabi muna sandali ang etikal at unibersal upang sundan ang kaloobang ng Diyos na tumatawag ng personal sa kanya. Hindi nito ibig sabihin na tinalikuran at binitawan niya ang etikal at unibersal, bagkus nilampasan niya. Hindi siya makakahantong sa mismong paglalampas kung hindi siya dumaan at namuhay sa etikal na pamamaraan. Ngunit handa siyang itabi ang etikal sapagkat nag-aanyong itong tukso upang sundin niya ang kalooban ng Diyos. Sa Kabalyero ng Pananampalataya, ang tungkulin at responsibilidad lagi ay ang Kalooban ng Diyos. Itong tawag Niya, ang Kanyang kalooban ay laging nasa personal na antas, tumutugon rin ang tao bilang indibidwal, sa personal at bukod-tanging paraan. Kaya hindi maipaliwanag sa isang idea clara et distincta ang mga nangyayari, tulad ng kay Abraham at Maria, sapagkat lumalampas ito sa hangganan ng unibersal, sa salita ng etikal. Ang nangyayari ay isang buong relasyon ng sarili na nakikiisa sa Banal na Siyang may kalooban para sa lahat.
Samakatuwid, isang hamon sa bawat isa, sa akin, sa ating lahat ang palaging paglalagay ng sarili sa paanan ng Kalooban ng Diyos, maging ano mang uri ang Kanyang tawag, na personal na dumarating sa bawat isa. At ang pagtugon sa tawag na ito, isang personal na pagtugon ngunit sabay isang biyaya rin. Biyaya sa aking na tinawag ako ng Diyos, personal akong tumugon sa bukod-tangi niyang tawag sa akin, na ang mismong pagtugon ko ay siya ring biyayang ipinagkaloob sa akin. Hindi ko ito maipapaliwanag ng lubusan sa iba, baka pagtawanan pa ako o kukutyain o uunawain, hindi ko alam. Pumasok ako sa paghubog bilang paghahanda sa pagpapari, ngayon ipapaliwanag ko sa mga tao kung bakit ako mag-aasawa – ngunit sa kaibuturan ng aking puso, sa liwanag ng panalangin at biyaya, kalooban Niya pa ring maglingkod ako sa Kanya sa ibang klaseng bokasyon, pagtuturo kaya o paghubog sa mga mag-aaral? Ngunit tiyak akong ang Kalooban Niya ang laging aking pagsikapang maging tapat. May takot ring nararanasan habang isinasagawa ito, parang lumundag sa bangin, nagtataya, ngunit alam kong laging sumasalo ang Kanyang mahiwagang Kamay sa mga handang magpasalo, at doon ako nananalig.
MAPAGLIKHANG PAG-UULIT
Nagbubunyag uli si Søren ng kanyang karanasan sa kanyang buhay sa librong Repetition, sa pamamagitan ng paggamit ng ibang pangalan. Ngayon itong libro ay isinulat ng isang nagngangalang Constantine Constantius na nagbabahagi ng kanyang karanasan sa isang binatang nagbabahagi ng kanyang paghihinagpis tungkol sa pagmamahal sa kanyang kasintahan. May sinasabi ang taga-salin na itong obra maestra ni Søren ay may pag-aaninag sa istorya ng kanyang pagmamahal kay Regine, mababakasan sa kanyang mga sulat at pagmumunimuni ang mga pagmumulat niyang naranasan sa kanyang pagmamahal kay Regine at sa mga pagdurusa ng kanyang kaloobang sanhi ng mga pasya kanyang pinangatawan at ang pabubuo muli ng kanyang nawasak na sarili at ugnayan sa pamamagitan ng mapaglikhang pag-uulit.
Sinasabi ni Constantine na lumapit sa kanya ang binata upang ibahagi sa kanya ang kanyang nararanasan, ang ibang klaseng damdamin ng pag-ibig na nagsisimula pa lamang sa katunayan pero sa kalooba’t isip niya’y nararanasan na niyang magtatapos na ito. Naroroon ang kay Constantine ang isang kakayahang makinig, ngunit ang isang pakikinig na pinanonood niyang may kasiyasiya ang binata. Ngumingiti siya habang kanyang naririnig ang mga interesante at kagilagilalas na nangyayari sa binata. Ang payo naman ni Constantine ay kailangan ng binata na pangatawanan ang isang pag-uulit, na ang ibig sabihin, iwanan ng binata ang kanyang kasintahan at magsimula siya ng kanyang bagong pagmamahal sa isang bagong babae muli. Kapag dumating uli ang ganoong uring paghihinagpis, na naging isang pagbabalik-tanaw lagi ang nangyayari upang sariwain ang mga interesante at romantikong nangyari, sapagkat laging tapos na ang relasyon sa isip ng binata habang nagsisimula pa lamang ito, maghanap uli ng bagong kasintahan. Kailangang iwanan lagi ang kasalukuyang kasintahan kapag pumanaw na ang romantikong pananabik.
Makikita sa atitud ni Constantine na ang pag-uulit ay isang pagpapalaya lagi ng sarili mula sa pagkagapos, mula sa pagdurusa at paghihinagpis. Parang isang paru-paro na papalipat-lipat sa iba’t ibang bulaklak, sapagkat kaligayahan ang hinahanap, na isang tahasang pag-iwas naman sa tawag ng katapatan. Nasa larangan ng estetiko ang ganitong atitud, sapagkat tinitingnan ang buhay bilang paghahanap sa mga nakakakiliti lamang sa pandama. Kailangan ang pag-uulit, hindi upang makita ang kalalimang nakatago habang inuulit, kundi upang ulitin ang nakakakiliti para sa sarili. Kung meron mang nalilikhang bago o meron mang nagsusulputang kakaiba na wala sa dating pagdanas nito, kailangan itong tanggihan o iwasan (R 1941, 75). Kaya gumawa siya ng isang tusong plano upang palabasing meron nang ibang babae ang binata, na nanloloko lamang ang binata sa kanyang kasintahan kaya hiniwalayan siya ng kanyang kasintahan. Hindi naman ito tinaggap ng binata.
Noong kuwan na nawala ang binata (R 1941, 48), siya na mismo ang gumawa ng eksperimento, ang pangatawanan ang pag-uulit. Ngunit sa kanyang mga ginawa, may ibang nangyari. Hindi na isang pag-uulit ang nangyayari sa kanyang matigas at mekanikal na kahulugan ng pag-uulit (R 1941, 74). Sinabi niya na ang kaisa-isang maaring ulitin lamang ay ang pagka-imposible ng pag-uulit sa bawat pangyayari (R 1941, 75). Kaya natuklasan niya na imposible lagi ang pag-uulit.
Ngunit nakita binata ang tunay na pag-uulit noong huling sumulat siya kay Constantine, taliwas sa pag-uulit na pilit na pangatawanan ni Constantine sa kanyang nararanasan at pag-eeksperimento (R 1941, 125). Natuklasan ng binata na handa na siyang ulitin ang kanyang pagmamahal sa kanyang kaisa-isang minahal at mamahalin sa buong buhay niya, at itong pag-uulit ay isang unos, isang napakalakas na unos, ang maging isang asawa ng kanyang kasintahan. At itong pag-uulit na ito ay hindi isang pag-uulit na gaya sa pinayo sa kanya ni Constantine: ang maghanap ng interesante mula sa mga babae, na mistulang mga laruan lamang. Kundi natuklasan ng binata na ang pag-uulit ay isang katapatan doon sa kanyang kasintahan, isang malayang pasyang maging tapat, tulad sa ginawa ni Job habang dumarating ang pagsubok sa kanya ng Diyos. Kabaligtaran naman ang hinahanap ni Constantine, isang kalayaang mula sa pagkagapos ng katapatan, isang kalayaang hindi talaga tunay na malaya sapagkat kumakawala ang sarili sa tunay na tawag ng sarili. Ito ang makipagkapuwa tao, na may paggalang sa minamahal, at isang katapatan mula sa tunay kalayaan.
Isang pagbubuo muli ng sarili ang pag-uulit na ito (R 1941, 125), tulad sa ginawa ng binata. Nalaman niyang ikakasal na pala ang kanyang kasintahan sa iba. Ngunit hindi nito ibig sabihin na hindi maaring mangyayari ang isang pag-uulit, isang pag-uulit ngunit sabay merong bagong karanasan. Na maari pa ring magmahal ako kahit na may ibang minamahal ang aking kasintahan. Ang pagmamahal ay bahagi ng aking sarili, isang posibilidad ng sarili na dapat pangatawanan. Ang pagkitil sa posibilidad na ito ay isang pagtanggi mismo sa aking sariling nagmamahal at may kakayahang maging tapat.. Natutuklasan ng aking sarili na sa pag-uulit muli, may bagong nangyayari, may nalilikhang bago. Naroroon ang muli kong pagtanggap sa aking sarili, ang sariling nagmamahal, sabay naroroon rin ang pagmamahal na hawig sa unang pagmamahal na pinangatawanan ko, ngunit sabay iba sapagkat may asawa na ang aking mamahalin.
Kaya sa istorya, na isang pag-aaninag sa karanasan ni Søren, natuklasan muli ng binata ang kanyang sarili, mas panatag na ang kanyang loob. Nagbalik-loob siya sa kanyang tunay na sarili, ang sariling nagmamahal. Sabay sa kanyang pagkilala muli sa kanyang sarili, nagbalik-loob rin siya sa kanyang dating minahal sa pamamagitan ng ibang klaseng pagmamahal, ngunit isang muling pagmamahal.
Sa aking karanasan, ganito rin ang nangyayari sa aking mga pakikipagkaibigang humina at nawasak ng panahon. Laging posibilidad ang mapaglikhang pag-uulit, laging isang binhing nakahain sa bawat isa. Isang bago’t sariwang umaga, kahit paulit-ulit, ang pakikipagkaibigan sapagkat patuloy na dumadaloy ang kayamanan nito araw-araw habang patuloy na pinapangatawan ng magkakaibigan ang maging tapat. Samakatuwid, ang mapaglikhang pag-uulit ay isang pagbabalik-loob, isang pag-uwi sa tunay na tahanan – sa piling ng kaibigan at ng Dakilang Kaibigang tahanan ng lahat na pagkakaibigan.
Pagmumunimuni sa Diapsalmata
Masasalamin sa Diapsalmata ang kakaibang abot-tanaw ng isang taong naglalakbay sa sanlibutang nakikita niya ay puro pagkabigo, pagkabagot, kawalang kahulugan ng buhay, kahungkagan ng karanasan. Ilang beses pinadidiinan ng manunulat na si "A" ang isang buhay na umaagos lamang, isang buhay na walang patutunguhan kundi isang sirang plakang paulit-ulit na tumutugtog, nakakawala ng gana. Dumarating sa buhay ang panahon ng pagkabigo at pagkapagod, nararamdaman ito ko rin ito sa aking buhay – ang panghihina ng diwa, ang panghihina ng loob sa daloy ng panahon. Minsan humahantong sa isang panunuyo na maaring maging isang lugar upang huminto na lamang at magpasyang huwag nang magpatuloy sa buhay.
Ganito, sa aking pagbabasa kay "A," ang kanyang nararamdaman sa paglalahad niya ng kanyang pag-iisip at pagmumunimuni sa kanyang buhay. Unti-unting kinakain ang kanyang sarili ng isang oryentasyong ang buhay ay isang pagkabigo, pagkabagot, at kalungkutan, at trabaho ng mga nakapaligid sa kanya ang aliwin siya, gawing interesante ang kanyang buhay. Samakatuwid, umaasa siyang ang kanyang kapuwa tao, mga pumapaligid sa kanyang pangyayari ay puro palabas na dapat siyang antigin, sundutin, kilitiin at pasayahin. Kahitmanwari ang kalungkutan at pagkabagot ng buhay, na para sa kanya ito ang tunay at makatotohanang buhay, ay makaranas man lamang ng saya bago ito mawala sa mundong puno ng pagkabigo. Upang makatakas siya sa pagkabagot na ito, kailangan niya ang mga interesante at nakakaaliw na mga karanasan. Ngunit hindi rin ito matatamo kung hindi marunong ang tumatakas. Kailangang marunong at tuso, marunong magplano upang maging mas nakakaaliw at mas interesante ang karanasan. Kung mas interesante, mas maligaya, at mas nakakalimutan ang pagkabagot.
Naalaala niya ang mga panahon na noong bata pa siya, buhay na buhay ang kanyang diwa – mga panahon nga pagtubo ng pag-ibig sa kanyang puso, mga panahon ng may katindihan ang pagnanasa at potensyal [EO 1959, 24], kung saan ang umuuwi lagi ang mangingibig ng may bagong karanasan na ikinaliligaya niya. Ngunit lahat ng mga iyon ay nanuyo. Paulit-ulit na nabibigo ang buhay, kahit na nagnanasa ito ng mas lampas pa, nabibigo lagi. Kaya may kahiligan si A na tanggihan ang anupamang pag-asang panghabambuhay at kaligayahang inaasam-asam at pang matagalan na nasa kaibuturan ng puso ng tao, kundi tamasahin ang lahat, gawing interesante ang sariling buhay mula sa mga panandaliang aliw na nakahain sa pamamagitan ng tusong paggamit ng lahat na pumapaligid sa kanya, kapwa tao man o mga ibang bagay upang paligayahin siya. Iwanan ang mga pakikipagkapuwataong laging nabibigo lamang, ang mga pagsasakripisyo at pagkukunsumisyon, ang pagiging mapagkalinga – at manirahan lamang sa isang kalagayang walang pakialam, manhid, walang pinoproblema. At atupagin lamang ang sarili. Iwanan ang tapat na pagkakaibigan at pagkukunsumisyon sa buhay, sapagkat pinapahina lamang ng mga iyon ang kalayaan at kaligayahan ng sarili, sa halip maging isang ibong malayang lumilipad – walang tali, walang sabit – gawin ang nais gawin upang mas maging intesante at buhay na buhay ang karanasan. Delikado para kay "A" ang maging tapat, sapagkat binabawasan ng katapatan ang kalayaang hanapin ang mas maliligaya at nakakakiliting karanasan.
Una kong talakayin ang panunuyo ng diwa ni "A." Sinasabi niyang nanunuyo ang kanyang diwa at pag-iisip, ngunit walang hanggan namang pinapahirapan ng hungkag na kalungkutan [EO 1959, 23] ang kanyang buhay. Nararanasan niya ang isang panunuyo na hindi siya makagalaw ng malaya, isang uring pagkabilanggo na diwa na nais umigpaw. "Ngunit isang pagaw na sigaw ng ibong dagat ang aking tinig, o namamaos tulad ng biyayang dumating sa mga labi ng isang pipi" [EO 1959, 24]. Naroroon ang pagnanasang maging kasing talas ng kanyang boses ang mata ni Lynceus, maging mapangahas tulad ng tunog ng kalikasan, ngunit nanlulupaypay ang kanyang diwa. Inihahambing niya sa isang pipi ang kanyang namamaos na tinig, ang kanyang diwang nais huminga man lamang, nang ang kanyang naiisip ay mabigkas man lamang upang buhayin ang kanyang diwa, gisingin sa panlulupaypay.
Sa panunuyong ito ng kanyang diwa, may nararanasan siyang kakaibang oryentasyon sa buhay. Sinasabi niya na ang kanyang pagsalo sa buhay isang "tahasang walang kahulugan" [EO 1959, 24]. Nawawala ang kahulugan ng buhay sa gitna ng panunuyo, ngunit sa katotohanan, tunay na nanatili pa rin ang kahulugan na hindi lamang nakikita ng natutulog at nanlulupaypay na diwa. Hindi lamang nasumpungan ng isang tinig na paos, sapagkat ang diwa ay hapo at pagod. Sinasabi pa niyang "wala akong pasensiyang mabuhay. Hindi ko kayang makita ang mga damong tumutubo, ngunit sapagkat hindi ko kayang makita, wala akong pakialam na tingnan pa ang mga ito. Mga pabago-bagong pagtingin ng isang naglalakbay na iskolastiko ang aking mga pananaw, mabilis nagmamadali sa buhay" [EO 1959, 25]. Samakatuwid, dala ng kanyang panunuyo, naroroon ang oryentasyong ang buhay ay isang hungkag, walang kahulugang buhay, isang pag-ayaw magpasya ngunit manood na lamang sa buhay. Hindi dapat pagpasensiyahan, kundi magmadali ngunit huwag umugat sa kahit na ano, huwag maging tapat sa kahit na ano, huwag sumandig at bumatay sa kahit na ano. Sa halip ay magmadali habang dumaraan sa buhay. Isang pagdanas sa buhay na parang palabas lamang, isang oryentasyong nanonood lamang sa mga pangyayari, ngunit isang tusong panonood na pinapatigas ang puso [EO 1959, 39], walang pakialam sa kapuwa tao.
Habang malaya’t mabilis na dumadaan sa buhay, kailangang huwag magpatali, huwag maging tapat. Natutunan ni "A" ang magbitaw sa mga kaibigan at mga kunsumisyon, marunong siyang humawak ng sarili na huwag sumisid sa kalaliman ng pagkakaibigan at pakikipagkapuwa tao. Ngunit itong pagbitaw ay hindi rin isang paglimot, sapagkat kailangang alalahanin [EO 1959, 32] rin niya ang mga karanasang nakakakiliti at interesante upang pasayahin siya sa mga sandaling nababagot siya [EO 1959, 24]. Samakatuwid, lahat ay nakasentro sa pag-aaliw ng sarili, paghahanap ng mga interesanteng karanasan upang ibaling ang sarili mula sa pagkabagot tungo sa isang kaligayahang natatamo mula sa makasariling pag-aaliw ng sarili.
Sa gitna ng panunuyo na ito, nanatili pa rin ang hindi pagkasapat na ginagawa ni "A." Nasa isang kalagayan siya ng kabalintunaan, hindi isang kabalintunaang gawa-gawa lamang kungdi isang tunay na bahagi ng buhay. Sinasabi niyang pagod siya sa buhay at nais niyang magmadali, maging masaya, agawin ang panahon at gawing interesante ang buhay, huwag pag-abalahan ang iba kundi dumaan sa buhay ng mabilisan, "at nanatili pa rin ang pagkagutom" [EO 1959, 25]. Hindi napapawi ang pagka-uhaw, ang pagka-hindi-sapat. Kaya, kailangang takasan itong kalagayan ng panunuyo, upang makalimutan ang pagka-hindi-sapat. Dito, sumusulpot pa rin ang katotohanan ng buhay na pilit na tinatanggihan ni "A".
Kaya para kay "A" nais niyang maging malaya sa pagkabagot sa buhay, at ang kalayaang ito ay kabaligtaran ng katapatan. May isang kahiligan umayaw lagi sa buhay na may konsumisyon at may tawag na maging tapat. Sagabal lamang ang konsumisyon at katapatan sa mga karanasang nakakaaliw na panlaban sa buhay na nakakabagot. May isang uring pagtalikod si "A" sa totoong buhay, ayaw niyang magpasya sa harap ng buhay: na bahagi ng buhay ang karanasang mabagot minsan, ngunit mabagot sabay patuloy kumakapit pa rin sa katapatan at sa tawag ng pakikipagkapuwa. Sa gitna ng kadiliman ng buhay, ang nagpapakatao ay kumakapit pa rin sa munting liwanag ng katapatan at kahulugan ng buhay.
Sa kahulihulihan, humahantong si "A" sa pagkawasak. Winawasak niya ang kanyang sarili, sa halip na buoin ang sarili sa pamamagitan ng pakikipagkapuwa at pagiging tapat sa kapuwa. Ang paghantong sa kalabisan ng paghahanap ng aliw upang tumakas sa buhay na nakakabagot, upang tumakas sa buhay na laging paulit-ulit – ay nakakabagot rin kay "A." Kailangan ang isang oryentasyong ang mistulang paulit-ulit ay isang bagong karanasan lagi na hindi dapat takasan. Ang mahalaga ay maging alisto at maging tapat sa paulit-ulit, at may nakikitang bago mula dito. Halimbawa lamang sa pakikipagkaibigan, habang paulit-ulit na binibigkas ng magkaibigan ang kanilang katapatan sa isa’t isa, mas lumalalim ang pagkakaibigan, may mga bagong karanasan at namumulatan. Hindi lamang romantikong pakikipagkaibigan ang nararanasan, kundi may isang uring paglampas lagi na nangyayari sa bawat pagsisikap na maging tapat. May isang uring paglikha na nangyayari sa bawat pagbigkas ng katapatan. Nabubuo ang sarili at ang kaibigan, mas nabubuo ang katapatang namamagitang lumilikha rin sa dalawang magkaibigan.
Bilang paglalagom, nararanasan minsan ng aking sarili ang sinasabi ni "A," at nakikita’ nararamdaman ko ang iba’t ibang puwersang naglalaban sa loob, hindi magkatugma minsan, walang pagkamahinahon at kapayapaan. Nararanasan ko rin ang manuyo at mabagot, bahagi ng kahinaan ng aking pagiging tao. Ngunit lahat ng ito, bahagi lamang ng buhay, ng pagpapakatao, ng pagiging tao na hindi dapat takasan kundi tanggapin ng may pagpapakumbaba. May pagkakataon rin na nalalampasan ng sarili ang mga ito, ngunit kailangan ang isang pagbabago ng sarili, pagbabago ng pananaw at pagsalo sa buhay. Itong pagbabago ay nangyayari kung magbalik-loob lamang ang sarili, ang aking sarili, tingnan ang mga nakatagong potensyal ng sarili at lampasan ang kahiligan ng sariling tumakas tungo sa mga interesanteng mga bagay upang aliwin lamang ang sarili nang makalimutan ang mga konsumisyon sa buhay. Kailangan ang pasyang harapin ang buhay sa kanyang kabuoan, pasyang maging tapat sa tunay na kahulugan ng buhay sa gitna ng pagkabagot, panunuyo at panghihina ng loob. Winawasak ko naman ang aking buhay kung tinatalikuran kong harapin ang buhay at tumakas na lamang sa mga nakakaaliw at mababaw na nakakakiliting karanasan.
Ang pababalik-loob ay nangyayari kung pinagpasyahan kong tanggapin ang kahinaan aking sarili sabay pagsikapang lampasan ang mga ito sa abot ng aking makakaya sa pamamagitan ng pananatiling tapat sa tunay kong sarili, sa pananatiling tapat sa potensyal at sarili ng kapuwa tao. Doon nangyayari ang pagtubo, na iniiwasan ni "A." Doon nangyayari ang patuloy na paglikha ng sarili, lampas sa pagkabagot sa buhay. Isang uring pagsalo sa buhay na laging sumisibol, sariwa at punung puno ng kayamanan.
ANG KABALYERO NG PANANAMPALATAYA: Soren Kierkegaard
Bong. Eliab
Nagmumunimuni si Johannes de Silentio ukol sa buhay ni Abraham, sa pananampalataya nito sa Diyos sa gitna ng pagsubok sa kanyang katapatan. Naroon kay Johannes ang pagkalito sabay isang pagpugay sa nadaanan ni Abraham. Sa likod ng mga pamumunimuning ito ay si Soren, na ginagamit ang pangalang Johannes de Silentio, na naglalahad rin ng kanyang paglalakbay sa buhay pananampalataya at buhay katapatan kay Regina. Totoong medyo may kahirapan ako sa pagbabasa sa teksto upang mawari kung tinutukoy niya si Regina ngunit mas pagtutuunan ko ng pansin ang paglalahad ni Johannes de Silentio ukol sa Kabalyero ng Pananampalataya.
Ang karanasan ng pagsubok kay Abraham ay isang karanasan ng Kabalyero ng Pananampalataya. Nangako ang Diyos kay Abraham na magiging dakilang ama siya ng lahat ng bansa. Magiging dakila ang kanyang pangalan sa buong sanglibutan, ang magiging kasing dami ng bituin ang kanyang angkan. Naniwala si Abraham sa pangako ng Diyos. At dahil sa pangakong ito, naisilang sa kanyang asawang si Sarah ang isang bata na pinangalanang Isaac. Habang lumalaki si Isaac, may isang panahon na iniutos ng Diyos kay Abraham na ialay niya ang kanyang kaisa-isang anak sa bundok Moriah bilang handog kay Yahweh. Naniwala si Abraham sa utos ni Yahweh. Naniniwala siyang kailangan niyang ihandog si Isaac bilang alay sa Diyos sapagkat ito ang hinihiling mula sa kanya ng Diyos. Kung hindi niya ito gagawin, sinusuway niya ang Diyos. Ngunit naniniwala rin siya sa pangako ng Diyos, na siya ang magiging ama ng lahat ng mga bansa at dadami ang kanyang angkan tulad ng mga bituin sa langit at buhangin sa dalampasigan. Hindi siya bumitaw, naniwala sa sa pangako ng Diyos sabay tumutugon siya sa utos ng Diyos. Tatlong araw na naglakbay si Abraham, kasama si Isaac at ilang mga alipin sa bundok ng Moriah, ni hindi tuminag ang pananampalataya ni Abraham, ni hindi man lamang isang saglit na nagduda siya kahit na magkasalungat ang dalawang kanyang pinaniniwalaan. Baka pa nga hindi niya pinag-isipang magkasalungat sila, hindi ko alam – ngunit alam kong hindi siya bumitaw, buo ang kanyang pananalig.
Sa tatlong araw na iyon, maaring maraming nangyayari sa isip ni Abraham, naduda kaya siya tulad ko, tulad ng bawat isang taong hinaharap niya ang isang napakahirap gawin – ang ialay ang kaisa-isang anak ng isang amang nagmamahal? Baka naranasan ni Abraham ang matinding pagkalito, ngunit sa pagkalitong ito, ibinibigay pa rin niya ang kanyang buong sarili sa Diyos ng walang pasubali. Sinasabi ni Johannes de Silentio na nararanasan ni Abraham ang isang uring takot, tulad ng takot na naranasan rin ni Maria noong bumaba sa kanya si San Gabriel Arkanhel. Hindi isang takot na kailangang tumakas, kundi isang takot sa Diyos bilang paggalang sa Kanyang kalooban. Isang "mapitagang pag-urong" bilang paggalang, ngunit sabay isang pagtanggap ng Kanyang kalooban ng may pagkabukas ng puso at kalayaan. May katangian itong takot na ibang iba sa emosyunal na takot, kundi isang kakaibang takot na may kahinahunan ngunit sabay nagtatanong na hindi naman isang purong pagdududa kundi isang pagtatanong na dala ng pagkamangha, pagtataka at pagkabighani.
Ang hiranging maging ama ng mga bansa o maging ina ng Anak ng Diyos ay isang sandali ng pagkamangha, pagkatakot at pagkabighani sa kalooban ng Diyos. Ang malamang kalooban ng Diyos ang ialay ang kaiisang-isang anak sa bundok Moriah o ang malaman ni Mariang ipapako at mamatay sa Krus ang kanyang mahal na Anak ay isang hindi maipaliwanag na mapitagang takot sa lihim na kalooban ng Diyos. Ngunit sabay sa pagtanggap sa Kanyang kalooban, naroroon rin sa kaibuturan ni Abraham ang paniniwalang mahal niya si Isaac, na tapat ang Diyos sa kanyang pangako. Naroroon rin yata sa tahimik na puso ni Maria, na tinatago ang lahat na nangyayari sa kanyang puso, ang matatag paniniwalang si Hesus ang taga-pagligtas sa gitna ng Kanyang pagdurusa at pagkapako sa Krus. Naisisilang mula sa kabalintunaang ito ang pananampalataya, isang tunay at makataong pananampalataya sa kalooban ng Diyos na gumagalaw at tumutubo sa bawat isang tao, hindi lamang kay Abraham at Maria. Sa taong nag-iisip sa isang sistemang kailangang linawin ang lahat, ang ganitong pangyayari ay lalabas na kabaliwan, sapagkat baliw lamang ang magsikap pagsamahin ang dalawang magkasalungat, ang maniwala ng may buong katapatan sa dalawang pangako – ang pag-aalay at pagbibitiw ng lahat para sa Diyos at ang pagtitiwalang makamtan muli ang inaalay at binitiwan. Lalabas na parang hilaw ang pagbibitiw kung may halo na itong hindi naman talaga bibitawan.
Ang Kabalyero ng Pananampalataya ay laging tapat at buong pusong nanalig sa walang hanggang pag-aalay ng lahat para sa Diyos, ngunit sabay hindi niya binibitiwan ang mga makamundong pangako at kabutihan ng buhay. Nararanasan niya ang pag-aalay ng tapat sa Diyos ngunit sabay namumuhay siya sa tahanan ng sangkatauhan na may mga hangganan, may kahinaan. Hindi tulad ng isang Bayani ng Trahedya, nilampasan niya ang sanglibutan ng mga limitado at namumuhay sa isang buong pag-aalay sa Diyos, ngunit sabay nabubuhay naman na parang dayuhan sa mundong ito. Samakatuwid nagkukunwari lamang siya, nagdurusa sa kanyang panlilinlang sa kanyang sarili.
Tapat si Abraham sa Diyos, iniaalay niya ang lahat meron siya, ngunit tapat rin siya sa pangako ng Diyos para sa kanya sa sanglibutang ito, na magiging ama siya ng lahat ng mga bansa. Ang buod ng kanyang karanasan ay laging nasa sentro ang kalooban ng Diyos, maaring magkasalungatan man ang nakikita niya, ngunit nanatili siyang tapat sa Kanyang kalooban – nabubuhay siya sa isang balintuna na hindi maipapaliwanag kaninuman sapagkat ang nakasangkot ay ang kanyang personal na buhay bilang siya at ang Diyos na personal na tumatawag sa kanya sa isang bukod-tanging paraan. Handa niyang itabi muna sandali ang etikal at unibersal upang sundan ang kaloobang ng Diyos na tumatawag ng personal sa kanya. Hindi nito ibig sabihin na tinalikuran at binitawan niya ang etikal at unibersal, bagkus nilampasan niya. Hindi siya makakahantong sa mismong paglalampas kung hindi siya dumaan at namuhay sa etikal na pamamaraan. Ngunit handa siyang itabi ang etikal sapagkat nag-aanyong itong tukso upang sundin niya ang kalooban ng Diyos. Sa Kabalyero ng Pananampalataya, ang tungkulin at responsibilidad lagi ay ang Kalooban ng Diyos. Itong tawag Niya, ang Kanyang kalooban ay laging nasa personal na antas, tumutugon rin ang tao bilang indibidwal, sa personal at bukod-tanging paraan. Kaya hindi maipaliwanag sa isang idea clara et distincta ang mga nangyayari, tulad ng kay Abraham at Maria, sapagkat lumalampas ito sa hangganan ng unibersal, sa salita ng etikal. Ang nangyayari ay isang buong relasyon ng sarili na nakikiisa sa Banal na Siyang may kalooban para sa lahat.
Samakatuwid, isang hamon sa bawat isa, sa akin, sa ating lahat ang palaging paglalagay ng sarili sa paanan ng Kalooban ng Diyos, maging ano mang uri ang Kanyang tawag, na personal na dumarating sa bawat isa. At ang pagtugon sa tawag na ito, isang personal na pagtugon ngunit sabay isang biyaya rin. Biyaya sa aking na tinawag ako ng Diyos, personal akong tumugon sa bukod-tangi niyang tawag sa akin, na ang mismong pagtugon ko ay siya ring biyayang ipinagkaloob sa akin. Hindi ko ito maipapaliwanag ng lubusan sa iba, baka pagtawanan pa ako o kukutyain o uunawain, hindi ko alam. Pumasok ako sa paghubog bilang paghahanda sa pagpapari, ngayon ipapaliwanag ko sa mga tao kung bakit ako mag-aasawa – ngunit sa kaibuturan ng aking puso, sa liwanag ng panalangin at biyaya, kalooban Niya pa ring maglingkod ako sa Kanya sa ibang klaseng bokasyon, pagtuturo kaya o paghubog sa mga mag-aaral? Ngunit tiyak akong ang Kalooban Niya ang laging aking pagsikapang maging tapat. May takot ring nararanasan habang isinasagawa ito, parang lumundag sa bangin, nagtataya, ngunit alam kong laging sumasalo ang Kanyang mahiwagang Kamay sa mga handang magpasalo, at doon ako nananalig.
MAPAGLIKHANG PAG-UULIT
Nagbubunyag uli si Søren ng kanyang karanasan sa kanyang buhay sa librong Repetition, sa pamamagitan ng paggamit ng ibang pangalan. Ngayon itong libro ay isinulat ng isang nagngangalang Constantine Constantius na nagbabahagi ng kanyang karanasan sa isang binatang nagbabahagi ng kanyang paghihinagpis tungkol sa pagmamahal sa kanyang kasintahan. May sinasabi ang taga-salin na itong obra maestra ni Søren ay may pag-aaninag sa istorya ng kanyang pagmamahal kay Regine, mababakasan sa kanyang mga sulat at pagmumunimuni ang mga pagmumulat niyang naranasan sa kanyang pagmamahal kay Regine at sa mga pagdurusa ng kanyang kaloobang sanhi ng mga pasya kanyang pinangatawan at ang pabubuo muli ng kanyang nawasak na sarili at ugnayan sa pamamagitan ng mapaglikhang pag-uulit.
Sinasabi ni Constantine na lumapit sa kanya ang binata upang ibahagi sa kanya ang kanyang nararanasan, ang ibang klaseng damdamin ng pag-ibig na nagsisimula pa lamang sa katunayan pero sa kalooba’t isip niya’y nararanasan na niyang magtatapos na ito. Naroroon ang kay Constantine ang isang kakayahang makinig, ngunit ang isang pakikinig na pinanonood niyang may kasiyasiya ang binata. Ngumingiti siya habang kanyang naririnig ang mga interesante at kagilagilalas na nangyayari sa binata. Ang payo naman ni Constantine ay kailangan ng binata na pangatawanan ang isang pag-uulit, na ang ibig sabihin, iwanan ng binata ang kanyang kasintahan at magsimula siya ng kanyang bagong pagmamahal sa isang bagong babae muli. Kapag dumating uli ang ganoong uring paghihinagpis, na naging isang pagbabalik-tanaw lagi ang nangyayari upang sariwain ang mga interesante at romantikong nangyari, sapagkat laging tapos na ang relasyon sa isip ng binata habang nagsisimula pa lamang ito, maghanap uli ng bagong kasintahan. Kailangang iwanan lagi ang kasalukuyang kasintahan kapag pumanaw na ang romantikong pananabik.
Makikita sa atitud ni Constantine na ang pag-uulit ay isang pagpapalaya lagi ng sarili mula sa pagkagapos, mula sa pagdurusa at paghihinagpis. Parang isang paru-paro na papalipat-lipat sa iba’t ibang bulaklak, sapagkat kaligayahan ang hinahanap, na isang tahasang pag-iwas naman sa tawag ng katapatan. Nasa larangan ng estetiko ang ganitong atitud, sapagkat tinitingnan ang buhay bilang paghahanap sa mga nakakakiliti lamang sa pandama. Kailangan ang pag-uulit, hindi upang makita ang kalalimang nakatago habang inuulit, kundi upang ulitin ang nakakakiliti para sa sarili. Kung meron mang nalilikhang bago o meron mang nagsusulputang kakaiba na wala sa dating pagdanas nito, kailangan itong tanggihan o iwasan (R 1941, 75). Kaya gumawa siya ng isang tusong plano upang palabasing meron nang ibang babae ang binata, na nanloloko lamang ang binata sa kanyang kasintahan kaya hiniwalayan siya ng kanyang kasintahan. Hindi naman ito tinaggap ng binata.
Noong kuwan na nawala ang binata (R 1941, 48), siya na mismo ang gumawa ng eksperimento, ang pangatawanan ang pag-uulit. Ngunit sa kanyang mga ginawa, may ibang nangyari. Hindi na isang pag-uulit ang nangyayari sa kanyang matigas at mekanikal na kahulugan ng pag-uulit (R 1941, 74). Sinabi niya na ang kaisa-isang maaring ulitin lamang ay ang pagka-imposible ng pag-uulit sa bawat pangyayari (R 1941, 75). Kaya natuklasan niya na imposible lagi ang pag-uulit.
Ngunit nakita binata ang tunay na pag-uulit noong huling sumulat siya kay Constantine, taliwas sa pag-uulit na pilit na pangatawanan ni Constantine sa kanyang nararanasan at pag-eeksperimento (R 1941, 125). Natuklasan ng binata na handa na siyang ulitin ang kanyang pagmamahal sa kanyang kaisa-isang minahal at mamahalin sa buong buhay niya, at itong pag-uulit ay isang unos, isang napakalakas na unos, ang maging isang asawa ng kanyang kasintahan. At itong pag-uulit na ito ay hindi isang pag-uulit na gaya sa pinayo sa kanya ni Constantine: ang maghanap ng interesante mula sa mga babae, na mistulang mga laruan lamang. Kundi natuklasan ng binata na ang pag-uulit ay isang katapatan doon sa kanyang kasintahan, isang malayang pasyang maging tapat, tulad sa ginawa ni Job habang dumarating ang pagsubok sa kanya ng Diyos. Kabaligtaran naman ang hinahanap ni Constantine, isang kalayaang mula sa pagkagapos ng katapatan, isang kalayaang hindi talaga tunay na malaya sapagkat kumakawala ang sarili sa tunay na tawag ng sarili. Ito ang makipagkapuwa tao, na may paggalang sa minamahal, at isang katapatan mula sa tunay kalayaan.
Isang pagbubuo muli ng sarili ang pag-uulit na ito (R 1941, 125), tulad sa ginawa ng binata. Nalaman niyang ikakasal na pala ang kanyang kasintahan sa iba. Ngunit hindi nito ibig sabihin na hindi maaring mangyayari ang isang pag-uulit, isang pag-uulit ngunit sabay merong bagong karanasan. Na maari pa ring magmahal ako kahit na may ibang minamahal ang aking kasintahan. Ang pagmamahal ay bahagi ng aking sarili, isang posibilidad ng sarili na dapat pangatawanan. Ang pagkitil sa posibilidad na ito ay isang pagtanggi mismo sa aking sariling nagmamahal at may kakayahang maging tapat.. Natutuklasan ng aking sarili na sa pag-uulit muli, may bagong nangyayari, may nalilikhang bago. Naroroon ang muli kong pagtanggap sa aking sarili, ang sariling nagmamahal, sabay naroroon rin ang pagmamahal na hawig sa unang pagmamahal na pinangatawanan ko, ngunit sabay iba sapagkat may asawa na ang aking mamahalin.
Kaya sa istorya, na isang pag-aaninag sa karanasan ni Søren, natuklasan muli ng binata ang kanyang sarili, mas panatag na ang kanyang loob. Nagbalik-loob siya sa kanyang tunay na sarili, ang sariling nagmamahal. Sabay sa kanyang pagkilala muli sa kanyang sarili, nagbalik-loob rin siya sa kanyang dating minahal sa pamamagitan ng ibang klaseng pagmamahal, ngunit isang muling pagmamahal.
Sa aking karanasan, ganito rin ang nangyayari sa aking mga pakikipagkaibigang humina at nawasak ng panahon. Laging posibilidad ang mapaglikhang pag-uulit, laging isang binhing nakahain sa bawat isa. Isang bago’t sariwang umaga, kahit paulit-ulit, ang pakikipagkaibigan sapagkat patuloy na dumadaloy ang kayamanan nito araw-araw habang patuloy na pinapangatawan ng magkakaibigan ang maging tapat. Samakatuwid, ang mapaglikhang pag-uulit ay isang pagbabalik-loob, isang pag-uwi sa tunay na tahanan – sa piling ng kaibigan at ng Dakilang Kaibigang tahanan ng lahat na pagkakaibigan.
Pagmumunimuni sa Diapsalmata
Masasalamin sa Diapsalmata ang kakaibang abot-tanaw ng isang taong naglalakbay sa sanlibutang nakikita niya ay puro pagkabigo, pagkabagot, kawalang kahulugan ng buhay, kahungkagan ng karanasan. Ilang beses pinadidiinan ng manunulat na si "A" ang isang buhay na umaagos lamang, isang buhay na walang patutunguhan kundi isang sirang plakang paulit-ulit na tumutugtog, nakakawala ng gana. Dumarating sa buhay ang panahon ng pagkabigo at pagkapagod, nararamdaman ito ko rin ito sa aking buhay – ang panghihina ng diwa, ang panghihina ng loob sa daloy ng panahon. Minsan humahantong sa isang panunuyo na maaring maging isang lugar upang huminto na lamang at magpasyang huwag nang magpatuloy sa buhay.
Ganito, sa aking pagbabasa kay "A," ang kanyang nararamdaman sa paglalahad niya ng kanyang pag-iisip at pagmumunimuni sa kanyang buhay. Unti-unting kinakain ang kanyang sarili ng isang oryentasyong ang buhay ay isang pagkabigo, pagkabagot, at kalungkutan, at trabaho ng mga nakapaligid sa kanya ang aliwin siya, gawing interesante ang kanyang buhay. Samakatuwid, umaasa siyang ang kanyang kapuwa tao, mga pumapaligid sa kanyang pangyayari ay puro palabas na dapat siyang antigin, sundutin, kilitiin at pasayahin. Kahitmanwari ang kalungkutan at pagkabagot ng buhay, na para sa kanya ito ang tunay at makatotohanang buhay, ay makaranas man lamang ng saya bago ito mawala sa mundong puno ng pagkabigo. Upang makatakas siya sa pagkabagot na ito, kailangan niya ang mga interesante at nakakaaliw na mga karanasan. Ngunit hindi rin ito matatamo kung hindi marunong ang tumatakas. Kailangang marunong at tuso, marunong magplano upang maging mas nakakaaliw at mas interesante ang karanasan. Kung mas interesante, mas maligaya, at mas nakakalimutan ang pagkabagot.
Naalaala niya ang mga panahon na noong bata pa siya, buhay na buhay ang kanyang diwa – mga panahon nga pagtubo ng pag-ibig sa kanyang puso, mga panahon ng may katindihan ang pagnanasa at potensyal [EO 1959, 24], kung saan ang umuuwi lagi ang mangingibig ng may bagong karanasan na ikinaliligaya niya. Ngunit lahat ng mga iyon ay nanuyo. Paulit-ulit na nabibigo ang buhay, kahit na nagnanasa ito ng mas lampas pa, nabibigo lagi. Kaya may kahiligan si A na tanggihan ang anupamang pag-asang panghabambuhay at kaligayahang inaasam-asam at pang matagalan na nasa kaibuturan ng puso ng tao, kundi tamasahin ang lahat, gawing interesante ang sariling buhay mula sa mga panandaliang aliw na nakahain sa pamamagitan ng tusong paggamit ng lahat na pumapaligid sa kanya, kapwa tao man o mga ibang bagay upang paligayahin siya. Iwanan ang mga pakikipagkapuwataong laging nabibigo lamang, ang mga pagsasakripisyo at pagkukunsumisyon, ang pagiging mapagkalinga – at manirahan lamang sa isang kalagayang walang pakialam, manhid, walang pinoproblema. At atupagin lamang ang sarili. Iwanan ang tapat na pagkakaibigan at pagkukunsumisyon sa buhay, sapagkat pinapahina lamang ng mga iyon ang kalayaan at kaligayahan ng sarili, sa halip maging isang ibong malayang lumilipad – walang tali, walang sabit – gawin ang nais gawin upang mas maging intesante at buhay na buhay ang karanasan. Delikado para kay "A" ang maging tapat, sapagkat binabawasan ng katapatan ang kalayaang hanapin ang mas maliligaya at nakakakiliting karanasan.
Una kong talakayin ang panunuyo ng diwa ni "A." Sinasabi niyang nanunuyo ang kanyang diwa at pag-iisip, ngunit walang hanggan namang pinapahirapan ng hungkag na kalungkutan [EO 1959, 23] ang kanyang buhay. Nararanasan niya ang isang panunuyo na hindi siya makagalaw ng malaya, isang uring pagkabilanggo na diwa na nais umigpaw. "Ngunit isang pagaw na sigaw ng ibong dagat ang aking tinig, o namamaos tulad ng biyayang dumating sa mga labi ng isang pipi" [EO 1959, 24]. Naroroon ang pagnanasang maging kasing talas ng kanyang boses ang mata ni Lynceus, maging mapangahas tulad ng tunog ng kalikasan, ngunit nanlulupaypay ang kanyang diwa. Inihahambing niya sa isang pipi ang kanyang namamaos na tinig, ang kanyang diwang nais huminga man lamang, nang ang kanyang naiisip ay mabigkas man lamang upang buhayin ang kanyang diwa, gisingin sa panlulupaypay.
Sa panunuyong ito ng kanyang diwa, may nararanasan siyang kakaibang oryentasyon sa buhay. Sinasabi niya na ang kanyang pagsalo sa buhay isang "tahasang walang kahulugan" [EO 1959, 24]. Nawawala ang kahulugan ng buhay sa gitna ng panunuyo, ngunit sa katotohanan, tunay na nanatili pa rin ang kahulugan na hindi lamang nakikita ng natutulog at nanlulupaypay na diwa. Hindi lamang nasumpungan ng isang tinig na paos, sapagkat ang diwa ay hapo at pagod. Sinasabi pa niyang "wala akong pasensiyang mabuhay. Hindi ko kayang makita ang mga damong tumutubo, ngunit sapagkat hindi ko kayang makita, wala akong pakialam na tingnan pa ang mga ito. Mga pabago-bagong pagtingin ng isang naglalakbay na iskolastiko ang aking mga pananaw, mabilis nagmamadali sa buhay" [EO 1959, 25]. Samakatuwid, dala ng kanyang panunuyo, naroroon ang oryentasyong ang buhay ay isang hungkag, walang kahulugang buhay, isang pag-ayaw magpasya ngunit manood na lamang sa buhay. Hindi dapat pagpasensiyahan, kundi magmadali ngunit huwag umugat sa kahit na ano, huwag maging tapat sa kahit na ano, huwag sumandig at bumatay sa kahit na ano. Sa halip ay magmadali habang dumaraan sa buhay. Isang pagdanas sa buhay na parang palabas lamang, isang oryentasyong nanonood lamang sa mga pangyayari, ngunit isang tusong panonood na pinapatigas ang puso [EO 1959, 39], walang pakialam sa kapuwa tao.
Habang malaya’t mabilis na dumadaan sa buhay, kailangang huwag magpatali, huwag maging tapat. Natutunan ni "A" ang magbitaw sa mga kaibigan at mga kunsumisyon, marunong siyang humawak ng sarili na huwag sumisid sa kalaliman ng pagkakaibigan at pakikipagkapuwa tao. Ngunit itong pagbitaw ay hindi rin isang paglimot, sapagkat kailangang alalahanin [EO 1959, 32] rin niya ang mga karanasang nakakakiliti at interesante upang pasayahin siya sa mga sandaling nababagot siya [EO 1959, 24]. Samakatuwid, lahat ay nakasentro sa pag-aaliw ng sarili, paghahanap ng mga interesanteng karanasan upang ibaling ang sarili mula sa pagkabagot tungo sa isang kaligayahang natatamo mula sa makasariling pag-aaliw ng sarili.
Sa gitna ng panunuyo na ito, nanatili pa rin ang hindi pagkasapat na ginagawa ni "A." Nasa isang kalagayan siya ng kabalintunaan, hindi isang kabalintunaang gawa-gawa lamang kungdi isang tunay na bahagi ng buhay. Sinasabi niyang pagod siya sa buhay at nais niyang magmadali, maging masaya, agawin ang panahon at gawing interesante ang buhay, huwag pag-abalahan ang iba kundi dumaan sa buhay ng mabilisan, "at nanatili pa rin ang pagkagutom" [EO 1959, 25]. Hindi napapawi ang pagka-uhaw, ang pagka-hindi-sapat. Kaya, kailangang takasan itong kalagayan ng panunuyo, upang makalimutan ang pagka-hindi-sapat. Dito, sumusulpot pa rin ang katotohanan ng buhay na pilit na tinatanggihan ni "A".
Kaya para kay "A" nais niyang maging malaya sa pagkabagot sa buhay, at ang kalayaang ito ay kabaligtaran ng katapatan. May isang kahiligan umayaw lagi sa buhay na may konsumisyon at may tawag na maging tapat. Sagabal lamang ang konsumisyon at katapatan sa mga karanasang nakakaaliw na panlaban sa buhay na nakakabagot. May isang uring pagtalikod si "A" sa totoong buhay, ayaw niyang magpasya sa harap ng buhay: na bahagi ng buhay ang karanasang mabagot minsan, ngunit mabagot sabay patuloy kumakapit pa rin sa katapatan at sa tawag ng pakikipagkapuwa. Sa gitna ng kadiliman ng buhay, ang nagpapakatao ay kumakapit pa rin sa munting liwanag ng katapatan at kahulugan ng buhay.
Sa kahulihulihan, humahantong si "A" sa pagkawasak. Winawasak niya ang kanyang sarili, sa halip na buoin ang sarili sa pamamagitan ng pakikipagkapuwa at pagiging tapat sa kapuwa. Ang paghantong sa kalabisan ng paghahanap ng aliw upang tumakas sa buhay na nakakabagot, upang tumakas sa buhay na laging paulit-ulit – ay nakakabagot rin kay "A." Kailangan ang isang oryentasyong ang mistulang paulit-ulit ay isang bagong karanasan lagi na hindi dapat takasan. Ang mahalaga ay maging alisto at maging tapat sa paulit-ulit, at may nakikitang bago mula dito. Halimbawa lamang sa pakikipagkaibigan, habang paulit-ulit na binibigkas ng magkaibigan ang kanilang katapatan sa isa’t isa, mas lumalalim ang pagkakaibigan, may mga bagong karanasan at namumulatan. Hindi lamang romantikong pakikipagkaibigan ang nararanasan, kundi may isang uring paglampas lagi na nangyayari sa bawat pagsisikap na maging tapat. May isang uring paglikha na nangyayari sa bawat pagbigkas ng katapatan. Nabubuo ang sarili at ang kaibigan, mas nabubuo ang katapatang namamagitang lumilikha rin sa dalawang magkaibigan.
Bilang paglalagom, nararanasan minsan ng aking sarili ang sinasabi ni "A," at nakikita’ nararamdaman ko ang iba’t ibang puwersang naglalaban sa loob, hindi magkatugma minsan, walang pagkamahinahon at kapayapaan. Nararanasan ko rin ang manuyo at mabagot, bahagi ng kahinaan ng aking pagiging tao. Ngunit lahat ng ito, bahagi lamang ng buhay, ng pagpapakatao, ng pagiging tao na hindi dapat takasan kundi tanggapin ng may pagpapakumbaba. May pagkakataon rin na nalalampasan ng sarili ang mga ito, ngunit kailangan ang isang pagbabago ng sarili, pagbabago ng pananaw at pagsalo sa buhay. Itong pagbabago ay nangyayari kung magbalik-loob lamang ang sarili, ang aking sarili, tingnan ang mga nakatagong potensyal ng sarili at lampasan ang kahiligan ng sariling tumakas tungo sa mga interesanteng mga bagay upang aliwin lamang ang sarili nang makalimutan ang mga konsumisyon sa buhay. Kailangan ang pasyang harapin ang buhay sa kanyang kabuoan, pasyang maging tapat sa tunay na kahulugan ng buhay sa gitna ng pagkabagot, panunuyo at panghihina ng loob. Winawasak ko naman ang aking buhay kung tinatalikuran kong harapin ang buhay at tumakas na lamang sa mga nakakaaliw at mababaw na nakakakiliting karanasan.
Ang pababalik-loob ay nangyayari kung pinagpasyahan kong tanggapin ang kahinaan aking sarili sabay pagsikapang lampasan ang mga ito sa abot ng aking makakaya sa pamamagitan ng pananatiling tapat sa tunay kong sarili, sa pananatiling tapat sa potensyal at sarili ng kapuwa tao. Doon nangyayari ang pagtubo, na iniiwasan ni "A." Doon nangyayari ang patuloy na paglikha ng sarili, lampas sa pagkabagot sa buhay. Isang uring pagsalo sa buhay na laging sumisibol, sariwa at punung puno ng kayamanan.
PS. Maraming salamat, P. Roque sa paggabay. Ilaw ka ng aking pagmumunimuni.
The Elusive "Thing" of Heidegger
ANG MAILAP NA BAGAY NI HEIDEGGER
Isang Paglalahad ayon sa The Thing ni Martin Heidegger
JEREMY S. ELIAB
. . . Hindi magagawa lahat ng bagay
Ng mga kapangyarihang makalangit.
Ang mga mortal
Na darating na rin sa kahulihulihan sa bangin.
Kaya nasa mga ito ang pagbaling.
Mahaba ang panahon, ngunit darating ang katotohanan
Sa kanyang kakanyahan.
"Mnemosyne" ni Hölderlin (PLT, 92)
Pambungad
Paglalantad sa sariling wika at pag-iisip
Nasa buod ng pag-iisip ni Martin Heidegger ang isang katotohanan na ang lahat ay pangyayari ayon sa "paglalantad ayon sa nararapat na panahon" ng mismong laging nagpapakita sabay nagkukubli. At ang pagpapakitang ito ay laging nasa larangan ng Dasein, ang isang puwang, isang malayang pook ng nakabukas na pananaw, isang larangan, isang nakangangang liwasang maaring maglahad ang Meron ng kanyang pagpapakita, ng patuloy na pagpapakita ayon sa kanyang sariling ritmo. At sa lahat ng panahon, sa daloy ng panahon, lahat ng pangyayari ay kasaysayan ng pagpapakita at pagkukubli ng Meron.
Kasama sa paglalahad at pagkukubli ng Meron sa Dasein ang mismong kalagayan ng Dasein bilang makasaysayan, nasa panahon kasama ang mga hangganan at mga posibilidad nito (BT, 418). Ang paglalahad ay laging isang hamon, isang Stimmung, na nakahain at tumatawag sa Dasein, kasama ang nakapinid na nakaraan, ang nangyayaring kasalukuyan at ang kinabukasan na tigib sa posibilidad, ganap na pagkabukas at kalayaan. Mahirap talakayin ang mga katutubong pamimilosopiya ni Heidegger sapagkat may sarili siyang istilo ng paglalahad, mga pakahulugan at pananaw na lumalampas minsan sa kakayanan ng kahit na anumang pagsisikap, sa Pilipino man o sa Ingles. Ngunit isang pagtaliwas rin sa kanyang Dasein ang huwag pagsikapang pag-usapan ang kanyang pag-iisip sa larangan ng wikang Pilipino. Nagpapakita ang Meron sa wika, ngunit sabay nagkukubli rin sa mismong pagapakita – laging may hindi nasasabi ang wika. Ganyan ang Dasein.
Samakatuwid, ang pagsisikap rin itong maglahad sa wikang Pilipino ay isang paglalakbay tungo sa tuluyang pagbubukas sa daloy ng pagbubunyag ng Meron, isang dinamikong pakikisalamuha sa isip at kamalayan ni Heidegger sa wikang Pilipino – ngunit tunay ring angkinin ko na ang mismong katotohanan na naglalantad ang Meron sa lahat ng tao, sa lahat ng kultura at wika, sa buong kasaysayan ng sangkatauhan. Sapagkat tao, ang Dasein, ang pinangyayarihan ng Meron, ang malamakatang "entablado" ng lumalantad ang Meron.
Balangkas ng Pagtalakay
Tatalakayin sa buong papel na ito ang tungkol sa isang maikling sulatin The Thing ni Martin Heidegger sa kanyang librong Poetry, Language, Thought. Sa unang bahagi, susubukang ilahad ang mga buod ng mismong artikulo – kung paano ba nalalaman ng tao ang bagay at kung bakit ito laging mailap sa pagsisikap ng taong unawain ito. Sa huling bahagi, isang paglalagay ng bagay na ito sa kabuuang pamimilosopiya ni Heidegger, sa liwanag ng kanyang kabuuang pag-iisip upang mailagay sa tamang konteksto ang pakahulugan ng bagay na ito.
Ngunit ang lahat na ito ay inilalarawan ni Heidegger sa isang mala-makatang pagbubunyag, isang mala-musikang pagtatalakay na hindi pinipilit ang mga detalye na lumabas sa kanilang pinagtataguan. Hinahayaan niyang magpakita at lumantad sa kanyang pag-iisip ang galaw ng pagmumunimuning nakababad sa Ereignis, kung ano ang sadyang kumubli sa pag-iisip, upang antabayanan ito ng may taos pusong pagka-alisto.
Ang bagay
Malayo at malapit
Sa modernong panahon, habang lumalaganap ang matinding rebolusyon ng agham at teknolohiya, mas nagiging malapit ang mga malalayo, maging mga tao man, bagay, at iba pang nagmemeron. Ang mga dating hindi maabot na pook ay parang nandiyan lamang sapagkat may mga mabibilis na eroplano at iba pang sasakyang pamhimpapawid, may telebisyon at radyo. Mas madaling makausap ang mga kaibigan sa malalayong lugar sa pamamagitan ng mga telepono at satellite. Higit sa lahat ang pagdating kompyuter at Internet ang sumira sa kalayuan at mga sagabal sa pagitan mga tao, bansa, lahi at kultura.
Ang malayo ay unti-unting lumalapit. Layunin ng modernong agham na tawirin ang kalayuan upang dalhin malapit sa tao ang noon ay malayo sa kanya. Hindi lamang lumalapit kundi nangyayari ang paglapit sa mabilis na panahon. Nakaabot kaagad ang isang tao sa isang napakalayong lugar sa kaunting panahon. Dito nakikita nating ang panahon at kalawakan ay unti-unting kumikitid – patuloy na lumiliit ang pagitan, lumalapit ang nagkakalayuan. Pati na rin ang konsepto natin ng malayo o ng malapit ay nagbabago. Noon malayo ang Europa sa Pilipinas, pero ngayon ang malayo na ay ang karatig planeta. Nagkakaroon ng isang kamalayan ang tao na naabot na niya ang mga nakita niyang hangganan noon, pati ang hangganan ng kanyang sarili. May mga bagong hangganan nang nakikita, mga bagong abot-tanaw na kailangan niyang lampasan. Naglalaho ang mga dating limitasyon ng dala ng panahon at kalawakan. Sa halip na maging sagabal ang kalawakan at panahon, nagmistula itong hamon na unti-unting sinasalakay at nagagapi ng tao.
Ngunit itong walang sawang pagsisikap na buwagin ang mga distansiya ay hindi rin nagbubunga ng pagiging malapit ng mga malayo (PLT, 165). Hindi nangangahulugang ang may maikling distansiya ay malapit na o ang may kalakihang distansiya ay malayo na. Kaya sa kabila ng lahat na pagbubuwag at pagpapawalang bisa sa distansiya, nanatili pa ring hindi malapit. Sa kabila ng pananakop sa malayo, nanatili pa ring may kalayuan. Hindi pa rin natutupad ang layuning lumapit, na para bagang mailap hanapin. Hindi pa rin nagpapadanas ang malapit kahit inilalapit na nga. Sa halip ang nararanasan ng tao ay ang malalapit na bagay, ang mga bagay-bagay na nakapaligid sa kanya (PLT, 166). Ito ang mga bagay na madalas maaring ginagamit, nakikita, nararanasan at madaling abutin ng kamay tulad ng banga, kompyuter at iba pa. Kaya sa halip na hanapin kung ano ang malapit, na mailap naman talagang hanapin, ang pagtutuunan muna ng pansin ay ang mga malalapit na bagay.
Ano ba talaga ang bagay? Ano ba talaga ang pagiging bagay ng isang bagay? Nakikibagay ba tayo sa mga bagay? O bumabagay lamang ang mga bagay sa ating pag-iisip? Sapagkat madalas ba nating nararanasan at nakikita ang mga ito ay hindi na natin pinagsisikapang tanungin at bigyan ng pansin? Pangkaraniwan ang mga bagay sa ating kapaligiran ngunit mailap at mahiwaga upang hanapin natin ang katotohanan ukol dito. Bago natin tatalakayin kung ano ba ang ibig sabihin ng bagay, mahalagang tingnan mismo ang isang kongkretong bagay.
Ang Banga
Ang banga ay isang bagay. Ano ba ang banga? Sinasabi nating isang sisidlan, isang kuwan na sisidlan na maglalaman ng isa pang kuwan sa loob nito, banga na may sariling kakanyahan at kasarinlan . Sa kanyang kasarinlan, malaya ito sa anumang ibang kuwan, hindi nakabatay sa iba ang pagiging banga nito kundi sa kanyang sarili lamang, sa pagiging banga ng banga. Hindi ito isang obheto. Maaring maging obheto ito kung inihaharap sa isip, magpapakita’t maglalarawan sa isip. Ngunit ang pagiging bagay ng isang bagay ay hindi nagmumula sa isang pagiging inilarawang obheto sa isip (PLT, 166-167). Nanatiling sisidlang bagay ang mismong banga kahit hindi inilalarawan o inihaharap sa isip. Kaya lumalabas sa unang pagtingin na parang ang bagay ay nangangahulugan na basta’t isang kuwan na umiiral, may kasarinlan na hindi nangangailangan ng ibang sanhi upang manatiling umiral, may kakayahang magpakita na kanyang katutubong angking kalikasan, nakikita man ng tao o hindi.
Ngunit, hindi ibig sabihin na kung may sariling kakanyahan at kasarinlan ang pag-iral ng banga, masasabi nang naunawaan na natin ang pagiging bagay ng banga. Hindi pa rin nakasalalay sa kasarinlan at kakanyahan na umiral ng bagay ang pagiging bagay nito. Kahit hindi man naihaharap sa isip, ang pagkakaroon ng kasarinlan at kakanyahan ng bagay ay iniisip pa rin sa larangan ng obheto, iniisip pa rin na isang bagay na nagmumula sa proseso ng paggawa, paglikha, paglalagay.
Dito, ang ibig sabihin ni Heidegger na kahit hindi natin iniisip ang bagay bilang isang obheto bilang isang inihaharap sa pagmamalay. May isang taliwas na pagmamalay o ilusyon na ang bagay ay bagay dahil may naglagay, gumawa o lumikha nito. Nangyayari ito kapag ang isang bagay ay nagmumula sa paggawa o paglikha, ng creatio (HA, 89). Ito ang pag-iisip na ang mga bagay ay nilikha, mga bagay na "nandiyan, nanatiling nakatayo sa harapan", isang bagay na lumalantad at nanatiling nakalantad. Lahat na basta’t nandiyan bilang obheto, bilang nilikha’t ginawa (PLT, 168) ay matigas na nanatili. Kaya, lumalabas sa pangalawang pagtingin na ang isang banga ay "nanatiling nakatayo" at nagmamatigas na umiiral sapagkat may gumawa nito, may nagpatayo nito sa kanyang kinatatayuan.
Ngayon, may banga nga, at isang bagay ang banga. Nakaroon ng banga sapagkat may gumawa at naglagay nito dito sa harapan, itinayo upang gawing sisidlan. Ang banga ay ginawa ng isang magpapalayok at inilagay ito ng isang tao dito upang makita ng mga mata at maranasan bilang bagay. Ngunit ang pagiging bagay ng banga ay hindi nanggaling sa pagiging obhetong ginawa o nilikha. Ang konsepto ng pagiging nilikha at ginawa ay nagmumula sa isang "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan," ngunit ang isang kuwan na "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan" ay may pinagmulan, hindi lamang basta’t nandiyan. Ang isang "nanatiling nandiyan" na may kahulugan na itong nilikhang bagay, ay isang ginawang bagay na "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan." At ang nilikhang bagay na ito ay isang paglalantad ng isang nandiyan na, ng isang umiiral na (PLT, 168). Ibig sabihin na ang nilikhang obheto ay isang pagpapakita lamang ng isang nandiyan na, ng isang lumantad at nagpakita na na bagay. Ang pagiging "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan" ng banga ay isang paglalantad ng nandiyan na na bagay. Ngunit hindi pa rin ito ng paglalantad at pagpapakita ang pagiging bagay ng banga. Mailap pa rin at hindi tuwirang nararanasan ang pagiging bagay nito sapagkat hindi lumalantad sa mismong naglalantad, hindi nagpapakita sa mismong pagpapakita.
Ito ang pagmumulat na ang pagiging bagay ng banga ay wala sa mismong "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan" na matigas na umiiral ng banga. Sapagkat ang landas ng pag-iisip ay nabababara ng "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan", nasasagabal ng matigas at malinaw na presensiya ng banga, na hindi matatanggihan ng isip. Nakakalimutan na ng isip (Seinsvergessenheit) ang isang mas mailap na halaga na lumalampas sa basta’t "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan."
Ang "kahungkagan" o "puwang": tanggap at nag-aalaga
Maaaninagan ang kakayahan ng banga bilang sisidlang bagay kung lalagyan ito ng tubig o alak. Sa unang pagtingin, hinaharang ng tagiliran at pusod ng banga ang pumapasok na tubig upang kumawala sa banga. Sinasalo at kinukulong ng tagiliran at pusod ng banga ang tubig. Kaya tama lang na sabihin na ang tagiliran at pusod ng banga ang gumagawa ng pagsasalo at pagkukulong sa tubig, sapagkat hindi nga tumatagos ang tubig sa tagiliran at pusod ng banga. Ang di-natatagusang tagiliran at pusod ng banga ang sumasalo at kumukulong sa tubig. Ngunit maari rin namang ibuhos ang tubig sa labas ng tagiliran ng banga o sa ilalim ng puwit ng banga – hindi rin tumatagos sa tagiliran ngunit hindi nakakapagsalo at nagkukulong ng tubig, umaagos at nasasayang lamang. Ano ba ang sumasalo sa tubig sa banga bilang sisidlang bagay? Hindi ang tagiliran at pusod ng banga. Tunay na hindi ang materyales ng banga. Ang pagiging sisidlang bagay ng banga ay hindi nakasalalay sa materyales na yari dito, ngunti sa puwang, sa hungkag na bahagi ng banga.
Kapag binubuhos ang tubig o ang alak sa banga, ang pagbubuhos na pumupuno sa banga ay dumadaloy sa walang laman na banga. Ang kalawakang nasa loob ng banga ay walang laman, isang kawalan, hungkag sa kahit na anumang bagay. Itong kawalan ang siyang sumasalo at naglalaman ng tubig. Niyayakap ng kawalan na ito ang tubig, hinahawakan ang tubig upang hindi umagos. Dito naaninagan ang mismong pagiging isang sisidlang bagay ng banga – hindi dahil sa materyales na yari dito, kundi sa kahungkagan. Ang hungkag na bahagi ang buod ng mismong pagiging banga ng banga, ng mismong pagiging sisidlan nito. Ang hungkag na bahaging ito ng banga ang sinusunod ng manggagawa ng banga. Minamasa niya ang putik, at hinuhugis ang kawalan, binibigyan niya ng hugis ang kawalan. At ang hugis ng kawalan, doon niya binabagay ang putik (PLT, 169), ang tagiliran at pusod hanggang magkaroon ng bangang "nandiyan, nakatayo sa harapan".
Samakatuwid, ang pagiging isang bagay ng banga bilang sisidlan ay hindi nanahan sa materyales na gawa dito kundi sa kawalan na humahawak at nasisidlan, sumasalo at tumatanggap. Ang mismong kawalan ay humahawak ng anumang pumapasok at buod ng pagiging sisidlan ng banga. Ito ang aspetong nagtatago, ang aspetong umuurong na hindi pa natatahak na metapisikong pag-iisip sapagkat nasa larangan ng kawalan, umuurong kung hahanapin. Ang pagiging bagay, samakatuwid, ng bagay tulad ng banga ay nakaugat sa wala, ang kawalan na nagpapakitang sumasalo, ngunit sabay umuurong sa pagsalo nito, na buod at kahulugan ng bagay, mga bagay-bagay. Sa kawalan na ito bumabagay ang mga "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan", tulad ng putik na ginagawang banga. Ang mga bagay-bagay (nagmemeron) ay ang mga bunga ng bukal, ng "hungkag" na kawalan. Bukal ang wala ng lahat ng mga bagay-bagay, dito sa kawalang ito sumisibol ang mga bagay na malayo at malapit -- ngunit laging nagkukubli itong bukal, isang malalim na bangin ng kadilimang wala pang isip ang nakakatarok at nakakagala, isang Abgrund (HA, 274). May pagkakahawig ito sa orihinal na kataga ni Meister Eckhart ukol sa presentia bilang absentia, ang absentia bilang presentia. Habang lumalantad ang Meron, umuurong naman ito (EGT, 26).
Isang Punang Kritikal sa Agham
Maitatanong naman ng agham kung ang kawalan ba sa loob ng banga ay talagang wala. Sinasabi ng agham pisikal na hindi talaga kawalan ang loob ng walang laman na banga. Kung hahayaang gamitin ang metodo ng agham, ibang iba ang buong nangyayari at kung papaano tatalakayin ang banga sapagkat may sariling mundo na ginagalawan ang agham na iba sa pananaliksik ng Pilosopiya. May sariling metodo, dahilan at layunin ang lahat na pagsisikap na makaagham. Kaya kung pag-uusapan ang bangang walang laman, sasabihin ng agham na mayroong hangin sa loob. Ang pagbubuhos ng tubig sa banga ay pagsasalin lamang ng tubig upang palitan ang hanging nasa loob. Kaya nakatuon lamang ang pagtatanong ng agham sa mga pisikal na obheto, obheto na iniharap nila sa kanilang kaalamang superior daw dala ng mapusok na pag-eeksperimento. Ang presensiya ng mga obheto ang kanilang pinagkakaabalahan at nakaligtaan ng agham ang Meron na umuurong habang nagpepresensiya sa pamamagitan ng mga meron.
Ngunit kung hinahanap pa rin ang pagiging bagay ng banga, nanatiling nakakubli sa mundo ng agham, nanatiling nakatago sa inipong kaalaman ng agham. Kaya ang mismong kalikasan ng mga bagay-bagay ay hindi naaninagan, hindi naliliwanagan, hindi naririnig sapagkat pinapatay ng agham ang pagiging bagay ng bagay upang matulog ng mahimbing sa kanilang nakaprogramang pananaliksik. Nanatili sa dalawang ilusyon ang agham: (1) na pinakamagaling ang kaalaman ng agham kaysa sa anumang karanasan at disiplina; (2) ang isang patunay na hawak na ng agham ang malawak at mapagkakatiwalaang katotohanan ukol sa pagiging bagay ng kahit na ano (PLT, 170). Ito rin ang ilusyong nangyayari sa unang bahagi – na ang malayo ay nagiging malapit sapagkat may teknolohiyang walang patid na tumatawid sa mabilis na panahon ng mga dambuhala’t malayong distansiya. Ngunit sa kabila ng mapusok at ng may buong pananabik na sakupin ng agham ang lahat ng kalawakan at panahon, nanatili pa ring bigo (PLT, 166). Nanatili pa rin malayo ang malayo, nanatili pa ring matagal ang matagal. Ang kabiguan ay hindi lamang dahil sa kayabangan ng agham kundi sa katunayan, ang pagiging bagay ng mga bagay ay laging nakakubli, laging nasa "kawalan" at laging absentia. Kaya kahit nais ng agham na palabasin ang malapit, malayo pa rin, sapagkat umuurong ang malapit sa kalayuan. Ganoon rin ang malayo.
Ang pagiging tago at pagiging nagkukubli ay tunay ngang patuloy na nangyayari. Nangyayari ito ay sapagkat, una, hindi na hinayaang maging mga bagay ang mga bagay, maging meron ang meron. Pangalawa, ang mga bagay mismo ay hindi pa naman talaga lumantad sa pag-iisip bilang mga bagay (PLT, 171). Ang ibig sabihin nito na hindi maaring sisihin ang kahinaan ng pag-iisip kung hindi nito naiisalarawan ang pagiging bagay ng bagay, sapagkat hindi naman talaga mailalarawan ng isip ang hindi pa nailalantad at nagpapakita sa pag-iisip. Nailalarawan at nasasakyan lamang ng pag-iisip ayon sa kakayahan nito kung ano ang "lumantad na" sa harapan nito, ganyan ang agham. Nakikita lamang kung ano ang nasa liwanag, ang mga "naliliwanagan" sa gitna ng kadiliman. Itong pook na naliliwanagan ay ang Lichtung, isang nakabukas na pinangyayarihan ng paglalantad sa liwanag ng nasa kadiliman, nasa kawalan. Ang mga lumantad na tulad ng materyales ng banga ay ang mga nasisikatan ng liwanag na umuurong upang bigyang daan ang naliliwanagan. Ang Meron ay liwanag (EGT, 36) na umuurong sa paglanlantad ng naliliwanagan.
Samakatuwid, iba ang tinatanong at hinahanap ng agham – hindi ang pagiging bagay ng isang bagay. "Laging nakakasalamuha lamang ng agham kung ano lamang ang pinapayagan nitong tingnan na dapat mangyari bago pa mangyari" (PLT, 170). Nakapinid ang pinto ng agham sa mga bagay na hindi nito kayang mahawakan ng lubusan o maaring manipulahin ang iba’t ibang salik para sa obhetibong layunin ng eksperimento. Kaya sa simula pa lamang, kinitil na ng agham ang ibang paraan ng pagtatanong, tulad ng malayang pagbabad ng Dasein sa Meron. Nakukulong lamang ang mga tanong nito sa mga pisikal bagay, sa pahapyaw at mababaw na pamamaraan, at pinagsisikapan nitong huwag magtampisaw sa mga metapisikong usapin upang maiwasang maruminan at maputikan ang pagkadalisay ng siyentipikong pananaliksik. Kung babalikan natin ang banga, tunay ngang hindi makikita ng agham ang "kawalan", ang "hungkag na bahagi" na pinag-uusapan ni Heidegger sapagkat nakatuon lamang ang agham sa mga usapin na kaya nitong ipaliwanag sa siyentipikong paraan, ang mga obhetong "naliwanagan na". Sasabihing ang "kawalan sa loob ng banga" ni Heidegger ay hindi talaga wala, ay hindi talaga ang humahawak at sumasalo sa tubig, sa pananaw ng siyentipikong metodo.
Sa ganitong paningin ng agham, mailap pa ring kumakawala sa isip at pagmamalay, mas lalo na sa pag-iisip na nasanay sa larangan ng metodong siyentipiko, ang buod ng usapan: ang pagiging bagay ng isang bagay. Mas umaatras paurong ang mailapbagay at ang nakikita na lamang ay mga "nailantad na" na siyang obheto ng agham, na siyang pinag-aaralan ng agham.
Ang "kawalan": tanggap-imbak-bigay
Kung babalikan ang "kawalan sa loob ng banga", sumasalo at hinahawakan nito kung ano man ang isinalin dito. Sumasalo lamang kung sinasalinan ng tubig o alak. Ngunit hindi lang sumasalo at tumatanggap ang "puwang" na ito sa mga ibinubuhos dito, kundi umiimbak rin. Ibig sabihin, hindi lamang basta tumatanggap kundi nagtatago rin ng tinatanggap, umiimbak, nag-aalagay. Kaya ang pagsalo ay isang katangian rin ng pag-iimbak at pagtatago, pag-aalaga (EGT, 36). Itong pag-alaga o Wahr ay isang paglalantad ng "puwang" na laging nagtatago at nagkukubli.
Kaya nagkakaisa ang pagtatanggap at ang pag-iimbak (pagtatago o pag-aalaga). Ngunit ang pagkakaisa ng dalawang ito ay nakabatay sa pagbibigay nito (PLT, 172). Kaya tinatanggap ng "puwang" ang tubig, iniimbak ng "puwang" ang tubig, ngunit nagkakaroon lamang ng saysay ang pagtanggap at pag-imbak kung ang "puwang" rin handang magsalin at magbigay ang mismong tinanggap at inimbak. Kaya ang pagiging sisidlang bagay ng banga ay nasa pagtanggap-pag-imbak na pinagkakaisa ng pagbibigay, handang magsalin at magbugay nito upang maging puwang at walang laman muli.
Kaya ang inumin ay ang "regalo", ang "handog" na inilalantad ng puwang na tumatanggap, umiimbak, at nagbibigay. Umuurong sa likuran ang pagiging banga ng banga, at nasasarapan ang tao sa inumin, unuming nakakatawag ng pansin sa tao. Ang pagiging sisidlan ng banga ay nasa "regalo", nasa pagbibigay. Ang handog ng pagbibigay ay inumin. Ang pagbibigay ay naghahandog ng tubig, ng alak na maiinom (PLT, 172). Kahit na walang laman ang banga, ang kanyang pagiging banga ay nanatili pa ring sisidlan, sapagkat ang pagiging sisidlan niya, na laging may "puwang", ay nailalantad sa mismong "handog" nitong inumin. Ang handog na "inumin" ang siyang "paglalantad" na sabay pag-uurong na rin.
Tunay ngang sa regalo, ganoon ang nangyayari. Sa mismong pagbibigay ng regalo, ibinibigay rin ng nagbigay ang kanyang "sarili" kasama sa regalo, ngunit kailangan ng nagbigay "umurong" sa regalo upang lumabas ang saysay ng regalo sa binigyan. Ang pag-urong na ito ay isang pagbibigay-daan sa pagpapakita ng halaga ng regalo sa binigyan. Lumalantad ang sarili ng taong nagbigay sa regalo, na "wala naman" doon ang nagbigay. Ito ang presentia simul absentia, ang nagpepresensiyang sabay umuurong upang kumubli at di-magpresensiya. May kataga ang mga Griyego ukol sa katotohanang ito: aletheia. Ito ang galaw ng mismong mahiwagang Meron na "nagpapakita" ngunit mapitagang "umuurong." Ang pag-urong ay hindi dala ng kahinaan ng pag-iisip na hindi masakyan ang Meron, ngunit ito mismo ang ritmo at galaw ng Meron.
Pagbibigay, Pagdiriwang at Pag-aalay
Kung ating babalikan, nasa "puwang" at "kawalan" ang pagiging bagay ng banga. Ngunit itong "puwang" na nasa likod ng lahat na pangyayari ukol sa pagiging sisidlan ng banga ay may kinalaman at relasyon sa lahat na pumapaligid. Dito lumalabas ang pagiging makata ni Heidegger, isang espesyal na pananaw sa daigdig bilang "isang paglalantad" ng Meron.
Ang "puwang" o ang "kawalan" na sumasalo-umiimbak-nagbibigay inumin ay isang paglalantad ng Meron. Ang inuming tubig na nagmumula sa sapa, na mula mga malalaking bato, na nanahan sa pusod ng lupa, sa pusod ng lupa na tumatanggap ng ulan. Kaya sa tubig, na inuming handog ng banga, nagkakaisa ang langit at lupa. Ganoon rin sa alak na nagmumula sa bunga ng ubas, ang ubas na pinatubo’t pinalago ng lupa at ng sikat ng araw sa kalangitan. Kaya ang lupa’t kalangitan ay ikinasal sa mismong alak (PLT, 172), sa mismong tubig.
Nagiging inumin ng mga mortal ang tubig at alak. Kinikitil ng inumin ang kanilang pananabik na uhaw at pinasasariwa ang kanilang buhay, pinasasaya ang kanilang pamumuhay. Ngunit maari rin namang maging isang pagdiriwang ang inumin, hindi para sa mortal, kundi pagdiriwang para sa mga diyos. Maging isang sakripisyo, isang tunay na handog ng mga tao sa imortal na mga diyos. Ito ang pinakamatinding pagbibigay, isang matinding pag-apaw o pagbulwak ng masaganang inumin. Tinawag itong Guss ni Heidegger.
Ang pag-aalay para sa mga diyos ang pinakamataas na nibel ng pagbibigay. Ang pagbibigay inumin na mula sa "puwang" ng banga ay nakakaabot at umaangat sa pinakarurok ng paglalantad nito sa pag-aalay na banal. Ito ang isang pabulwak ng inumin, ang pag-angat sa nibel ng kabanalan, na hihina rin kapag humantong sa napapanahong kahinaan, at babalik ang inumin sa nibel ng mortal na paglalasing sa bahay inuman (PLT, 173). Kaya parang sunod-sunod na hampas ng alon sa dagat, na lalakas at hihina na rin pagdating ng panahon, ngunit minsan nakakarating sa tuktok ng bundok upang abutin ang kalangitan.
Kaya ng pagbibigay, ang langit, lupa, mortal at mga diyos ay naiipon sa iisa lamang (Einfalt). At nanatili ang kanilang pagkakaisa ng apat, ngunit hindi isang pananatiling metapisiko, na "nandiyan, nakatayo at lumalaban sa wala," kundi isang pananatiling may inaangkin. Inaangkin nito ang pagiging nagkakaisa ng apat, na ang bawat isa ay kabilang ng bawat isa. At habang ang bawat isa ay sumasa-bawat-isa, lumalantad sila sa liwanag. Naliliwanagan sila, lumalabas sila sa liwanag sa pamamagitan ng patuloy na pagbibigay ng "puwang", ng "kawalan". Iniipon ng umaangkin ang apat na nagkakaisa, sa bisa mismo ng pag-iipon, sa pamamagitan ng pagbibigay na nakabatay sa puwang o kawalan. Pinagkakaisa ang lahat sa pamamagitan ng paglalantad na tumatawag, umiipon sa lahat, sa Lichtung, sabay umuurong rin.
Ang buod ng banga ay ang pagpepresensiya bilang bagay. Dito natin makikita kung paano nauunawaan ni Heidegger ang bagay, iba sa nakasanayang pakahulugan na isang obhetong "lumalaban sa wala". Ang bagay na ito ay kailangan makita sa liwanag ng pagbibigay-pag-iipon-pag-angkin na pag-iisip.
Paurong na Hakbang: Tawag sa Pag-iisip
Nais pangatawan ni Heidegger na ang bagay na tinutukoy niya ay ibang iba sa salitang bagay na ginamit ng mga naunang kultura at uri ng pag-iisip. Sa huling bahagi, pinupuna niya ang kahulugan na Latin na res bilang bagay na maaring pag-usapan at bigyan ng kuro-kuro. Kaya nga ang res publica ay isang bagay na kailangan ng kuro-kuro ng masa, ng publiko (PLT, 174). Ganoon rin ang salitang Giryegong eiro, ang pag-usapan ang bagay-bagay. Pati na rin ang salitang la cosa o la chose o thing na katulad rin ng res.
Ngunit ang res, pinag-uusapan lamang nito ang tungkol sa mga bagay-bagay ukol sa tao, mga interes at mga pamamaraang makatao. Kahit na ano na basta’t may kinalaman sa tao ay res. Kaya ang katotohanan ng bagay, and realitas ng res ay laging nasa ilalim ng impluwensiya ng Griyegong pag-iisip na kinuha ng mga Romano. Kinuha ang kahulugan ng res sa Latin na ens na ang ibig sabihin ay "isang nandiyan, nanatiling nakatayo sa harapan", isang matigas na tumitindig, nagpapakita sa pag-iisip, nagpapaunawa sa isip. Kinuha na rin itong kahulugan sa panahon ng Medioebal na ang res ay naging ens qua ens na ang ibig sabihin ang lahat na umiiral sa kahit na anong paraan, kahit na umiiral lamang sa isip o isang paglalarawan ng isip bilang ens rationis (PLT, 176). Sa ganitong mga kahulugan ng salitang bagay, hindi pumapasok ang pag-iisip ukol sa katangiang maka-aletheia, ang aspetong kumukubli, ang umurong na bumibigay sa likod ng mga binibigay, na sa mismong paghahanap, nay nailalantad at natatago. Ang res na may malaking impluwensiya sa kahulugan ng salitang bagay sa Pilosopiyang Kanluran ay nakatuon labang sa matigas na presensiyang nawawala ang buhay na pagpapakita at pagkukubli dinamiko ng Meron.
Kaya isang bagay ang banga hindi ayon sa kahulugan ng res ni sa kahulugan ng medioebal na ens o ang obheto ng modernong pilosopiya. Ang banga ay isang bagay habang nagpapakabagay ito (PLT, 177). Ibig sabihin nito ay pagbibigay-pag-iipon-pag-aangkin. Kaya ang presensiya ng banga ay mula sa pagpapakabagay nito, lumalantad mula sa "kawalan", nagpapakita, umaangkin at nagbibigay katiyakan sa sarili nito sa mismong pagpapakabagay nito. Ang bagay na nagpapakabagay ay umuurong, kumukubli, habang nagpepresensiya ang bagay.
Pangkalahatang tingin
Kasaysayan ng Paglalantad at Pagkukubli ng aletheia
Inilalahad ni Martin Heidegger sa itaas ang kanyang puna sa pagtalakay ng pilosopiya sa bagay. Sa isang makasaysayang pagtalakay, mula sa isang kongkretong halimbawa, pinapakita niya na ang lahat ng pagpapakita ng bagay na ito, mula sa iba’t ibang kataga at wika, ay kasaysayan ng paglalantad ng bagay. Ngunit nanatiling nakakubli ang bagay sa tao, sapagkat ito naman talaga ang kalikasan ng bagay.
Kaya, nauwi na lamang buong kasaysayan ng Pilosopiyang Kanluran, mula sa mga Griyego hanggang sa modernong panahon, bilang isang paglimot sa Meron. Nakaligtaang makita ng tao ang Meron sapagkat (1) abala siya sa mga nagmemeron, nakaligtaang maranasan ng tao ang Meron sapagkat nabubulag ang tao sa mga nagmemeron; (2) nakalimutan ng tao ang Meron bilang isang nakatago, sapagkat buhay na pagkukubli-pagtatago-paglalantad naman talaga ang kalikasan ng Meron sa tao. Napakatindi ng pagkalimot sapagkat nakaligtaang makita ang Meron bilang Ereignis, bilang isang paglalantad at pagpapahiwatig ng Meron sa panahon. Sumasapanahon ang Meron, bilang isang pangyayari, ngunit sabay umuurong sa panahon (ITM, 115).
Itong galaw ng pagpapakita sabay pag-urong, galaw aletheia, ay isang pangyayaring napapanahon – isang pagpapanahon ng Meron, isang paglalantad sa kasaysayan. Kaya ang bawat panahon kay Heidegger ay mahalagang pangyayari – may bukod-tanging pinapahiwatig ang Meron sa bawat panahon. Laging napapanahon ang pagpapahiwatig at paglalantad, laging nasa wasto’t tamang panahon, ito mismo ang katotohanan ng kapalaran (Geschick). Kaya may bukod-tanging tawag rin ang pagpapakita sa bawat panahon. Hinahamon (Stimmung) ang tao, mula sa kanyang kapalaran, nakapinid na nakaraan, na gumalaw sa nakangangang kinabukasan tigib sa posibilidad.
Dasein: Taya lagi
Hindi maiiwasang "taya lagi" ang tao, hindi siya makakatakas sapagkat siya ang larangan pinaglalantaran at pinahihiwatigan ng Meron, Dasein. Ito ang mismong larangang "nakabukas" (Lichtung) na pinangyayarihan ng Meron. Ito ang isang pananaw, isang uri ng pagtingin na nakabukas at handang sumalo at tumanggap. Mga katipunan ng mga posibilidad na maaring gumalaw ng may kalayaan upang tumugon sa pahiwatig at tawag ng Meron na nagpapakita’t lumalantad sa panahon. Nangyayari ang Ereignis sa panahon, sa pamamagitan ng Dasein, ngunit hindi nakabatay sa Dasein ang pagpapakita, ang Ereignis. Darating ito sa kanyang panahon, may sarili itong panahon na hindi natitiyak ng Dasein. Ang mahalaga lamang sa Dasein ay manatiling nakabukas, manatiling alisto, hayaang mangyari ang pagpapahiwatig, hayaan ang Meron na magmeron. Samakatuwid, isang pagpapalaya sapagkat hinayaan ang katotohanan na magpakita. Ibig sabihin nito ay ang papaging responsibleng pagharap, isang pakikipag-ugnayan sa nangyayari (BW, 127).
Kaya kahit na ang Dasein ay may mga kondisyon ng hangganan, mula sa kanyang nakaraan, ngunit mayroon naman itong kakayahang magbukas, maging malaya sa sarili nito sa Meron, sapagkat sa bahagi siya ng Meron, may sinauna na siyang ugnayan sa Meron. Nahiwalay lamang ang tao sa Meron noong pinagpilitan ng Pilosopiya ang pagka-indibidwal ng ego, ng suheto, ng obheto – na para kay Heidegger ay mga bahagi ng kabuuan na hindi naman talaga maaring paghiwa-hiwalayin. Itong paghihiwalay ang sanhi ng pagkalimot ng Pilosopiya sa Meron – unti-unting humiwalay ang tao sa Meron na nagpapakita at nagkukubli.
Sa kabuuan, nais iparating ni Heidegger sa pagtalakay niya sa bagay, na maaring makita ng tao ang angkop na pag-iisip na nakaantabay sa pintuan ng nagpapakita at nagkukubli. Sa halip na tanggapin lamang ang mga pinapakita at malasing sa pagkamarami nito, kailagang mag-isip ang tao sa larangan ng Ereignis -- na ang bawat paglalantad ay isa lamang sa samu’t saring paglalantad pa, at kailangang maging alisto sa mismong paglalantad na sabay kumukubli sa mismong paglalantad. Ang pagtalakay sa banga ay isang pagpapakita tungkol sa puwang na nasa loob na siyang pinag-iikutan ng pagiging banga ng banga, na siyang buod ng pagiging sisidlang bagay ng banga. Ito ang pag-iisip na iniiwasang talakayin ng metapisika sa kasaysayan Pilosopiyang Kanluran sapagkat nasa larangan at hangganan ng pagtalakay sa wala (BW, 93). Ito ang nakalimutan ng kasaysayan ng Pilosopiya na nais buhayin ni Heidegger.
. . . Hindi magagawa lahat ng bagay
Ng mga kapangyarihang makalangit.
Ang mga mortal
Na darating na rin sa kahulihulihan sa bangin.
Kaya nasa mga ito ang pagbaling.
Mahaba ang panahon, ngunit darating ang katotohanan
Sa kanyang kakanyahan.
"Mnemosyne" ni Hölderlin (PLT, 92)
Isang Paglalahad ayon sa The Thing ni Martin Heidegger
JEREMY S. ELIAB
. . . Hindi magagawa lahat ng bagay
Ng mga kapangyarihang makalangit.
Ang mga mortal
Na darating na rin sa kahulihulihan sa bangin.
Kaya nasa mga ito ang pagbaling.
Mahaba ang panahon, ngunit darating ang katotohanan
Sa kanyang kakanyahan.
"Mnemosyne" ni Hölderlin (PLT, 92)
Pambungad
Paglalantad sa sariling wika at pag-iisip
Nasa buod ng pag-iisip ni Martin Heidegger ang isang katotohanan na ang lahat ay pangyayari ayon sa "paglalantad ayon sa nararapat na panahon" ng mismong laging nagpapakita sabay nagkukubli. At ang pagpapakitang ito ay laging nasa larangan ng Dasein, ang isang puwang, isang malayang pook ng nakabukas na pananaw, isang larangan, isang nakangangang liwasang maaring maglahad ang Meron ng kanyang pagpapakita, ng patuloy na pagpapakita ayon sa kanyang sariling ritmo. At sa lahat ng panahon, sa daloy ng panahon, lahat ng pangyayari ay kasaysayan ng pagpapakita at pagkukubli ng Meron.
Kasama sa paglalahad at pagkukubli ng Meron sa Dasein ang mismong kalagayan ng Dasein bilang makasaysayan, nasa panahon kasama ang mga hangganan at mga posibilidad nito (BT, 418). Ang paglalahad ay laging isang hamon, isang Stimmung, na nakahain at tumatawag sa Dasein, kasama ang nakapinid na nakaraan, ang nangyayaring kasalukuyan at ang kinabukasan na tigib sa posibilidad, ganap na pagkabukas at kalayaan. Mahirap talakayin ang mga katutubong pamimilosopiya ni Heidegger sapagkat may sarili siyang istilo ng paglalahad, mga pakahulugan at pananaw na lumalampas minsan sa kakayanan ng kahit na anumang pagsisikap, sa Pilipino man o sa Ingles. Ngunit isang pagtaliwas rin sa kanyang Dasein ang huwag pagsikapang pag-usapan ang kanyang pag-iisip sa larangan ng wikang Pilipino. Nagpapakita ang Meron sa wika, ngunit sabay nagkukubli rin sa mismong pagapakita – laging may hindi nasasabi ang wika. Ganyan ang Dasein.
Samakatuwid, ang pagsisikap rin itong maglahad sa wikang Pilipino ay isang paglalakbay tungo sa tuluyang pagbubukas sa daloy ng pagbubunyag ng Meron, isang dinamikong pakikisalamuha sa isip at kamalayan ni Heidegger sa wikang Pilipino – ngunit tunay ring angkinin ko na ang mismong katotohanan na naglalantad ang Meron sa lahat ng tao, sa lahat ng kultura at wika, sa buong kasaysayan ng sangkatauhan. Sapagkat tao, ang Dasein, ang pinangyayarihan ng Meron, ang malamakatang "entablado" ng lumalantad ang Meron.
Balangkas ng Pagtalakay
Tatalakayin sa buong papel na ito ang tungkol sa isang maikling sulatin The Thing ni Martin Heidegger sa kanyang librong Poetry, Language, Thought. Sa unang bahagi, susubukang ilahad ang mga buod ng mismong artikulo – kung paano ba nalalaman ng tao ang bagay at kung bakit ito laging mailap sa pagsisikap ng taong unawain ito. Sa huling bahagi, isang paglalagay ng bagay na ito sa kabuuang pamimilosopiya ni Heidegger, sa liwanag ng kanyang kabuuang pag-iisip upang mailagay sa tamang konteksto ang pakahulugan ng bagay na ito.
Ngunit ang lahat na ito ay inilalarawan ni Heidegger sa isang mala-makatang pagbubunyag, isang mala-musikang pagtatalakay na hindi pinipilit ang mga detalye na lumabas sa kanilang pinagtataguan. Hinahayaan niyang magpakita at lumantad sa kanyang pag-iisip ang galaw ng pagmumunimuning nakababad sa Ereignis, kung ano ang sadyang kumubli sa pag-iisip, upang antabayanan ito ng may taos pusong pagka-alisto.
Ang bagay
Malayo at malapit
Sa modernong panahon, habang lumalaganap ang matinding rebolusyon ng agham at teknolohiya, mas nagiging malapit ang mga malalayo, maging mga tao man, bagay, at iba pang nagmemeron. Ang mga dating hindi maabot na pook ay parang nandiyan lamang sapagkat may mga mabibilis na eroplano at iba pang sasakyang pamhimpapawid, may telebisyon at radyo. Mas madaling makausap ang mga kaibigan sa malalayong lugar sa pamamagitan ng mga telepono at satellite. Higit sa lahat ang pagdating kompyuter at Internet ang sumira sa kalayuan at mga sagabal sa pagitan mga tao, bansa, lahi at kultura.
Ang malayo ay unti-unting lumalapit. Layunin ng modernong agham na tawirin ang kalayuan upang dalhin malapit sa tao ang noon ay malayo sa kanya. Hindi lamang lumalapit kundi nangyayari ang paglapit sa mabilis na panahon. Nakaabot kaagad ang isang tao sa isang napakalayong lugar sa kaunting panahon. Dito nakikita nating ang panahon at kalawakan ay unti-unting kumikitid – patuloy na lumiliit ang pagitan, lumalapit ang nagkakalayuan. Pati na rin ang konsepto natin ng malayo o ng malapit ay nagbabago. Noon malayo ang Europa sa Pilipinas, pero ngayon ang malayo na ay ang karatig planeta. Nagkakaroon ng isang kamalayan ang tao na naabot na niya ang mga nakita niyang hangganan noon, pati ang hangganan ng kanyang sarili. May mga bagong hangganan nang nakikita, mga bagong abot-tanaw na kailangan niyang lampasan. Naglalaho ang mga dating limitasyon ng dala ng panahon at kalawakan. Sa halip na maging sagabal ang kalawakan at panahon, nagmistula itong hamon na unti-unting sinasalakay at nagagapi ng tao.
Ngunit itong walang sawang pagsisikap na buwagin ang mga distansiya ay hindi rin nagbubunga ng pagiging malapit ng mga malayo (PLT, 165). Hindi nangangahulugang ang may maikling distansiya ay malapit na o ang may kalakihang distansiya ay malayo na. Kaya sa kabila ng lahat na pagbubuwag at pagpapawalang bisa sa distansiya, nanatili pa ring hindi malapit. Sa kabila ng pananakop sa malayo, nanatili pa ring may kalayuan. Hindi pa rin natutupad ang layuning lumapit, na para bagang mailap hanapin. Hindi pa rin nagpapadanas ang malapit kahit inilalapit na nga. Sa halip ang nararanasan ng tao ay ang malalapit na bagay, ang mga bagay-bagay na nakapaligid sa kanya (PLT, 166). Ito ang mga bagay na madalas maaring ginagamit, nakikita, nararanasan at madaling abutin ng kamay tulad ng banga, kompyuter at iba pa. Kaya sa halip na hanapin kung ano ang malapit, na mailap naman talagang hanapin, ang pagtutuunan muna ng pansin ay ang mga malalapit na bagay.
Ano ba talaga ang bagay? Ano ba talaga ang pagiging bagay ng isang bagay? Nakikibagay ba tayo sa mga bagay? O bumabagay lamang ang mga bagay sa ating pag-iisip? Sapagkat madalas ba nating nararanasan at nakikita ang mga ito ay hindi na natin pinagsisikapang tanungin at bigyan ng pansin? Pangkaraniwan ang mga bagay sa ating kapaligiran ngunit mailap at mahiwaga upang hanapin natin ang katotohanan ukol dito. Bago natin tatalakayin kung ano ba ang ibig sabihin ng bagay, mahalagang tingnan mismo ang isang kongkretong bagay.
Ang Banga
Ang banga ay isang bagay. Ano ba ang banga? Sinasabi nating isang sisidlan, isang kuwan na sisidlan na maglalaman ng isa pang kuwan sa loob nito, banga na may sariling kakanyahan at kasarinlan . Sa kanyang kasarinlan, malaya ito sa anumang ibang kuwan, hindi nakabatay sa iba ang pagiging banga nito kundi sa kanyang sarili lamang, sa pagiging banga ng banga. Hindi ito isang obheto. Maaring maging obheto ito kung inihaharap sa isip, magpapakita’t maglalarawan sa isip. Ngunit ang pagiging bagay ng isang bagay ay hindi nagmumula sa isang pagiging inilarawang obheto sa isip (PLT, 166-167). Nanatiling sisidlang bagay ang mismong banga kahit hindi inilalarawan o inihaharap sa isip. Kaya lumalabas sa unang pagtingin na parang ang bagay ay nangangahulugan na basta’t isang kuwan na umiiral, may kasarinlan na hindi nangangailangan ng ibang sanhi upang manatiling umiral, may kakayahang magpakita na kanyang katutubong angking kalikasan, nakikita man ng tao o hindi.
Ngunit, hindi ibig sabihin na kung may sariling kakanyahan at kasarinlan ang pag-iral ng banga, masasabi nang naunawaan na natin ang pagiging bagay ng banga. Hindi pa rin nakasalalay sa kasarinlan at kakanyahan na umiral ng bagay ang pagiging bagay nito. Kahit hindi man naihaharap sa isip, ang pagkakaroon ng kasarinlan at kakanyahan ng bagay ay iniisip pa rin sa larangan ng obheto, iniisip pa rin na isang bagay na nagmumula sa proseso ng paggawa, paglikha, paglalagay.
Dito, ang ibig sabihin ni Heidegger na kahit hindi natin iniisip ang bagay bilang isang obheto bilang isang inihaharap sa pagmamalay. May isang taliwas na pagmamalay o ilusyon na ang bagay ay bagay dahil may naglagay, gumawa o lumikha nito. Nangyayari ito kapag ang isang bagay ay nagmumula sa paggawa o paglikha, ng creatio (HA, 89). Ito ang pag-iisip na ang mga bagay ay nilikha, mga bagay na "nandiyan, nanatiling nakatayo sa harapan", isang bagay na lumalantad at nanatiling nakalantad. Lahat na basta’t nandiyan bilang obheto, bilang nilikha’t ginawa (PLT, 168) ay matigas na nanatili. Kaya, lumalabas sa pangalawang pagtingin na ang isang banga ay "nanatiling nakatayo" at nagmamatigas na umiiral sapagkat may gumawa nito, may nagpatayo nito sa kanyang kinatatayuan.
Ngayon, may banga nga, at isang bagay ang banga. Nakaroon ng banga sapagkat may gumawa at naglagay nito dito sa harapan, itinayo upang gawing sisidlan. Ang banga ay ginawa ng isang magpapalayok at inilagay ito ng isang tao dito upang makita ng mga mata at maranasan bilang bagay. Ngunit ang pagiging bagay ng banga ay hindi nanggaling sa pagiging obhetong ginawa o nilikha. Ang konsepto ng pagiging nilikha at ginawa ay nagmumula sa isang "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan," ngunit ang isang kuwan na "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan" ay may pinagmulan, hindi lamang basta’t nandiyan. Ang isang "nanatiling nandiyan" na may kahulugan na itong nilikhang bagay, ay isang ginawang bagay na "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan." At ang nilikhang bagay na ito ay isang paglalantad ng isang nandiyan na, ng isang umiiral na (PLT, 168). Ibig sabihin na ang nilikhang obheto ay isang pagpapakita lamang ng isang nandiyan na, ng isang lumantad at nagpakita na na bagay. Ang pagiging "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan" ng banga ay isang paglalantad ng nandiyan na na bagay. Ngunit hindi pa rin ito ng paglalantad at pagpapakita ang pagiging bagay ng banga. Mailap pa rin at hindi tuwirang nararanasan ang pagiging bagay nito sapagkat hindi lumalantad sa mismong naglalantad, hindi nagpapakita sa mismong pagpapakita.
Ito ang pagmumulat na ang pagiging bagay ng banga ay wala sa mismong "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan" na matigas na umiiral ng banga. Sapagkat ang landas ng pag-iisip ay nabababara ng "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan", nasasagabal ng matigas at malinaw na presensiya ng banga, na hindi matatanggihan ng isip. Nakakalimutan na ng isip (Seinsvergessenheit) ang isang mas mailap na halaga na lumalampas sa basta’t "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan."
Ang "kahungkagan" o "puwang": tanggap at nag-aalaga
Maaaninagan ang kakayahan ng banga bilang sisidlang bagay kung lalagyan ito ng tubig o alak. Sa unang pagtingin, hinaharang ng tagiliran at pusod ng banga ang pumapasok na tubig upang kumawala sa banga. Sinasalo at kinukulong ng tagiliran at pusod ng banga ang tubig. Kaya tama lang na sabihin na ang tagiliran at pusod ng banga ang gumagawa ng pagsasalo at pagkukulong sa tubig, sapagkat hindi nga tumatagos ang tubig sa tagiliran at pusod ng banga. Ang di-natatagusang tagiliran at pusod ng banga ang sumasalo at kumukulong sa tubig. Ngunit maari rin namang ibuhos ang tubig sa labas ng tagiliran ng banga o sa ilalim ng puwit ng banga – hindi rin tumatagos sa tagiliran ngunit hindi nakakapagsalo at nagkukulong ng tubig, umaagos at nasasayang lamang. Ano ba ang sumasalo sa tubig sa banga bilang sisidlang bagay? Hindi ang tagiliran at pusod ng banga. Tunay na hindi ang materyales ng banga. Ang pagiging sisidlang bagay ng banga ay hindi nakasalalay sa materyales na yari dito, ngunti sa puwang, sa hungkag na bahagi ng banga.
Kapag binubuhos ang tubig o ang alak sa banga, ang pagbubuhos na pumupuno sa banga ay dumadaloy sa walang laman na banga. Ang kalawakang nasa loob ng banga ay walang laman, isang kawalan, hungkag sa kahit na anumang bagay. Itong kawalan ang siyang sumasalo at naglalaman ng tubig. Niyayakap ng kawalan na ito ang tubig, hinahawakan ang tubig upang hindi umagos. Dito naaninagan ang mismong pagiging isang sisidlang bagay ng banga – hindi dahil sa materyales na yari dito, kundi sa kahungkagan. Ang hungkag na bahagi ang buod ng mismong pagiging banga ng banga, ng mismong pagiging sisidlan nito. Ang hungkag na bahaging ito ng banga ang sinusunod ng manggagawa ng banga. Minamasa niya ang putik, at hinuhugis ang kawalan, binibigyan niya ng hugis ang kawalan. At ang hugis ng kawalan, doon niya binabagay ang putik (PLT, 169), ang tagiliran at pusod hanggang magkaroon ng bangang "nandiyan, nakatayo sa harapan".
Samakatuwid, ang pagiging isang bagay ng banga bilang sisidlan ay hindi nanahan sa materyales na gawa dito kundi sa kawalan na humahawak at nasisidlan, sumasalo at tumatanggap. Ang mismong kawalan ay humahawak ng anumang pumapasok at buod ng pagiging sisidlan ng banga. Ito ang aspetong nagtatago, ang aspetong umuurong na hindi pa natatahak na metapisikong pag-iisip sapagkat nasa larangan ng kawalan, umuurong kung hahanapin. Ang pagiging bagay, samakatuwid, ng bagay tulad ng banga ay nakaugat sa wala, ang kawalan na nagpapakitang sumasalo, ngunit sabay umuurong sa pagsalo nito, na buod at kahulugan ng bagay, mga bagay-bagay. Sa kawalan na ito bumabagay ang mga "nandiyan, nanatiling nakatayo harapan", tulad ng putik na ginagawang banga. Ang mga bagay-bagay (nagmemeron) ay ang mga bunga ng bukal, ng "hungkag" na kawalan. Bukal ang wala ng lahat ng mga bagay-bagay, dito sa kawalang ito sumisibol ang mga bagay na malayo at malapit -- ngunit laging nagkukubli itong bukal, isang malalim na bangin ng kadilimang wala pang isip ang nakakatarok at nakakagala, isang Abgrund (HA, 274). May pagkakahawig ito sa orihinal na kataga ni Meister Eckhart ukol sa presentia bilang absentia, ang absentia bilang presentia. Habang lumalantad ang Meron, umuurong naman ito (EGT, 26).
Isang Punang Kritikal sa Agham
Maitatanong naman ng agham kung ang kawalan ba sa loob ng banga ay talagang wala. Sinasabi ng agham pisikal na hindi talaga kawalan ang loob ng walang laman na banga. Kung hahayaang gamitin ang metodo ng agham, ibang iba ang buong nangyayari at kung papaano tatalakayin ang banga sapagkat may sariling mundo na ginagalawan ang agham na iba sa pananaliksik ng Pilosopiya. May sariling metodo, dahilan at layunin ang lahat na pagsisikap na makaagham. Kaya kung pag-uusapan ang bangang walang laman, sasabihin ng agham na mayroong hangin sa loob. Ang pagbubuhos ng tubig sa banga ay pagsasalin lamang ng tubig upang palitan ang hanging nasa loob. Kaya nakatuon lamang ang pagtatanong ng agham sa mga pisikal na obheto, obheto na iniharap nila sa kanilang kaalamang superior daw dala ng mapusok na pag-eeksperimento. Ang presensiya ng mga obheto ang kanilang pinagkakaabalahan at nakaligtaan ng agham ang Meron na umuurong habang nagpepresensiya sa pamamagitan ng mga meron.
Ngunit kung hinahanap pa rin ang pagiging bagay ng banga, nanatiling nakakubli sa mundo ng agham, nanatiling nakatago sa inipong kaalaman ng agham. Kaya ang mismong kalikasan ng mga bagay-bagay ay hindi naaninagan, hindi naliliwanagan, hindi naririnig sapagkat pinapatay ng agham ang pagiging bagay ng bagay upang matulog ng mahimbing sa kanilang nakaprogramang pananaliksik. Nanatili sa dalawang ilusyon ang agham: (1) na pinakamagaling ang kaalaman ng agham kaysa sa anumang karanasan at disiplina; (2) ang isang patunay na hawak na ng agham ang malawak at mapagkakatiwalaang katotohanan ukol sa pagiging bagay ng kahit na ano (PLT, 170). Ito rin ang ilusyong nangyayari sa unang bahagi – na ang malayo ay nagiging malapit sapagkat may teknolohiyang walang patid na tumatawid sa mabilis na panahon ng mga dambuhala’t malayong distansiya. Ngunit sa kabila ng mapusok at ng may buong pananabik na sakupin ng agham ang lahat ng kalawakan at panahon, nanatili pa ring bigo (PLT, 166). Nanatili pa rin malayo ang malayo, nanatili pa ring matagal ang matagal. Ang kabiguan ay hindi lamang dahil sa kayabangan ng agham kundi sa katunayan, ang pagiging bagay ng mga bagay ay laging nakakubli, laging nasa "kawalan" at laging absentia. Kaya kahit nais ng agham na palabasin ang malapit, malayo pa rin, sapagkat umuurong ang malapit sa kalayuan. Ganoon rin ang malayo.
Ang pagiging tago at pagiging nagkukubli ay tunay ngang patuloy na nangyayari. Nangyayari ito ay sapagkat, una, hindi na hinayaang maging mga bagay ang mga bagay, maging meron ang meron. Pangalawa, ang mga bagay mismo ay hindi pa naman talaga lumantad sa pag-iisip bilang mga bagay (PLT, 171). Ang ibig sabihin nito na hindi maaring sisihin ang kahinaan ng pag-iisip kung hindi nito naiisalarawan ang pagiging bagay ng bagay, sapagkat hindi naman talaga mailalarawan ng isip ang hindi pa nailalantad at nagpapakita sa pag-iisip. Nailalarawan at nasasakyan lamang ng pag-iisip ayon sa kakayahan nito kung ano ang "lumantad na" sa harapan nito, ganyan ang agham. Nakikita lamang kung ano ang nasa liwanag, ang mga "naliliwanagan" sa gitna ng kadiliman. Itong pook na naliliwanagan ay ang Lichtung, isang nakabukas na pinangyayarihan ng paglalantad sa liwanag ng nasa kadiliman, nasa kawalan. Ang mga lumantad na tulad ng materyales ng banga ay ang mga nasisikatan ng liwanag na umuurong upang bigyang daan ang naliliwanagan. Ang Meron ay liwanag (EGT, 36) na umuurong sa paglanlantad ng naliliwanagan.
Samakatuwid, iba ang tinatanong at hinahanap ng agham – hindi ang pagiging bagay ng isang bagay. "Laging nakakasalamuha lamang ng agham kung ano lamang ang pinapayagan nitong tingnan na dapat mangyari bago pa mangyari" (PLT, 170). Nakapinid ang pinto ng agham sa mga bagay na hindi nito kayang mahawakan ng lubusan o maaring manipulahin ang iba’t ibang salik para sa obhetibong layunin ng eksperimento. Kaya sa simula pa lamang, kinitil na ng agham ang ibang paraan ng pagtatanong, tulad ng malayang pagbabad ng Dasein sa Meron. Nakukulong lamang ang mga tanong nito sa mga pisikal bagay, sa pahapyaw at mababaw na pamamaraan, at pinagsisikapan nitong huwag magtampisaw sa mga metapisikong usapin upang maiwasang maruminan at maputikan ang pagkadalisay ng siyentipikong pananaliksik. Kung babalikan natin ang banga, tunay ngang hindi makikita ng agham ang "kawalan", ang "hungkag na bahagi" na pinag-uusapan ni Heidegger sapagkat nakatuon lamang ang agham sa mga usapin na kaya nitong ipaliwanag sa siyentipikong paraan, ang mga obhetong "naliwanagan na". Sasabihing ang "kawalan sa loob ng banga" ni Heidegger ay hindi talaga wala, ay hindi talaga ang humahawak at sumasalo sa tubig, sa pananaw ng siyentipikong metodo.
Sa ganitong paningin ng agham, mailap pa ring kumakawala sa isip at pagmamalay, mas lalo na sa pag-iisip na nasanay sa larangan ng metodong siyentipiko, ang buod ng usapan: ang pagiging bagay ng isang bagay. Mas umaatras paurong ang mailapbagay at ang nakikita na lamang ay mga "nailantad na" na siyang obheto ng agham, na siyang pinag-aaralan ng agham.
Ang "kawalan": tanggap-imbak-bigay
Kung babalikan ang "kawalan sa loob ng banga", sumasalo at hinahawakan nito kung ano man ang isinalin dito. Sumasalo lamang kung sinasalinan ng tubig o alak. Ngunit hindi lang sumasalo at tumatanggap ang "puwang" na ito sa mga ibinubuhos dito, kundi umiimbak rin. Ibig sabihin, hindi lamang basta tumatanggap kundi nagtatago rin ng tinatanggap, umiimbak, nag-aalagay. Kaya ang pagsalo ay isang katangian rin ng pag-iimbak at pagtatago, pag-aalaga (EGT, 36). Itong pag-alaga o Wahr ay isang paglalantad ng "puwang" na laging nagtatago at nagkukubli.
Kaya nagkakaisa ang pagtatanggap at ang pag-iimbak (pagtatago o pag-aalaga). Ngunit ang pagkakaisa ng dalawang ito ay nakabatay sa pagbibigay nito (PLT, 172). Kaya tinatanggap ng "puwang" ang tubig, iniimbak ng "puwang" ang tubig, ngunit nagkakaroon lamang ng saysay ang pagtanggap at pag-imbak kung ang "puwang" rin handang magsalin at magbigay ang mismong tinanggap at inimbak. Kaya ang pagiging sisidlang bagay ng banga ay nasa pagtanggap-pag-imbak na pinagkakaisa ng pagbibigay, handang magsalin at magbugay nito upang maging puwang at walang laman muli.
Kaya ang inumin ay ang "regalo", ang "handog" na inilalantad ng puwang na tumatanggap, umiimbak, at nagbibigay. Umuurong sa likuran ang pagiging banga ng banga, at nasasarapan ang tao sa inumin, unuming nakakatawag ng pansin sa tao. Ang pagiging sisidlan ng banga ay nasa "regalo", nasa pagbibigay. Ang handog ng pagbibigay ay inumin. Ang pagbibigay ay naghahandog ng tubig, ng alak na maiinom (PLT, 172). Kahit na walang laman ang banga, ang kanyang pagiging banga ay nanatili pa ring sisidlan, sapagkat ang pagiging sisidlan niya, na laging may "puwang", ay nailalantad sa mismong "handog" nitong inumin. Ang handog na "inumin" ang siyang "paglalantad" na sabay pag-uurong na rin.
Tunay ngang sa regalo, ganoon ang nangyayari. Sa mismong pagbibigay ng regalo, ibinibigay rin ng nagbigay ang kanyang "sarili" kasama sa regalo, ngunit kailangan ng nagbigay "umurong" sa regalo upang lumabas ang saysay ng regalo sa binigyan. Ang pag-urong na ito ay isang pagbibigay-daan sa pagpapakita ng halaga ng regalo sa binigyan. Lumalantad ang sarili ng taong nagbigay sa regalo, na "wala naman" doon ang nagbigay. Ito ang presentia simul absentia, ang nagpepresensiyang sabay umuurong upang kumubli at di-magpresensiya. May kataga ang mga Griyego ukol sa katotohanang ito: aletheia. Ito ang galaw ng mismong mahiwagang Meron na "nagpapakita" ngunit mapitagang "umuurong." Ang pag-urong ay hindi dala ng kahinaan ng pag-iisip na hindi masakyan ang Meron, ngunit ito mismo ang ritmo at galaw ng Meron.
Pagbibigay, Pagdiriwang at Pag-aalay
Kung ating babalikan, nasa "puwang" at "kawalan" ang pagiging bagay ng banga. Ngunit itong "puwang" na nasa likod ng lahat na pangyayari ukol sa pagiging sisidlan ng banga ay may kinalaman at relasyon sa lahat na pumapaligid. Dito lumalabas ang pagiging makata ni Heidegger, isang espesyal na pananaw sa daigdig bilang "isang paglalantad" ng Meron.
Ang "puwang" o ang "kawalan" na sumasalo-umiimbak-nagbibigay inumin ay isang paglalantad ng Meron. Ang inuming tubig na nagmumula sa sapa, na mula mga malalaking bato, na nanahan sa pusod ng lupa, sa pusod ng lupa na tumatanggap ng ulan. Kaya sa tubig, na inuming handog ng banga, nagkakaisa ang langit at lupa. Ganoon rin sa alak na nagmumula sa bunga ng ubas, ang ubas na pinatubo’t pinalago ng lupa at ng sikat ng araw sa kalangitan. Kaya ang lupa’t kalangitan ay ikinasal sa mismong alak (PLT, 172), sa mismong tubig.
Nagiging inumin ng mga mortal ang tubig at alak. Kinikitil ng inumin ang kanilang pananabik na uhaw at pinasasariwa ang kanilang buhay, pinasasaya ang kanilang pamumuhay. Ngunit maari rin namang maging isang pagdiriwang ang inumin, hindi para sa mortal, kundi pagdiriwang para sa mga diyos. Maging isang sakripisyo, isang tunay na handog ng mga tao sa imortal na mga diyos. Ito ang pinakamatinding pagbibigay, isang matinding pag-apaw o pagbulwak ng masaganang inumin. Tinawag itong Guss ni Heidegger.
Ang pag-aalay para sa mga diyos ang pinakamataas na nibel ng pagbibigay. Ang pagbibigay inumin na mula sa "puwang" ng banga ay nakakaabot at umaangat sa pinakarurok ng paglalantad nito sa pag-aalay na banal. Ito ang isang pabulwak ng inumin, ang pag-angat sa nibel ng kabanalan, na hihina rin kapag humantong sa napapanahong kahinaan, at babalik ang inumin sa nibel ng mortal na paglalasing sa bahay inuman (PLT, 173). Kaya parang sunod-sunod na hampas ng alon sa dagat, na lalakas at hihina na rin pagdating ng panahon, ngunit minsan nakakarating sa tuktok ng bundok upang abutin ang kalangitan.
Kaya ng pagbibigay, ang langit, lupa, mortal at mga diyos ay naiipon sa iisa lamang (Einfalt). At nanatili ang kanilang pagkakaisa ng apat, ngunit hindi isang pananatiling metapisiko, na "nandiyan, nakatayo at lumalaban sa wala," kundi isang pananatiling may inaangkin. Inaangkin nito ang pagiging nagkakaisa ng apat, na ang bawat isa ay kabilang ng bawat isa. At habang ang bawat isa ay sumasa-bawat-isa, lumalantad sila sa liwanag. Naliliwanagan sila, lumalabas sila sa liwanag sa pamamagitan ng patuloy na pagbibigay ng "puwang", ng "kawalan". Iniipon ng umaangkin ang apat na nagkakaisa, sa bisa mismo ng pag-iipon, sa pamamagitan ng pagbibigay na nakabatay sa puwang o kawalan. Pinagkakaisa ang lahat sa pamamagitan ng paglalantad na tumatawag, umiipon sa lahat, sa Lichtung, sabay umuurong rin.
Ang buod ng banga ay ang pagpepresensiya bilang bagay. Dito natin makikita kung paano nauunawaan ni Heidegger ang bagay, iba sa nakasanayang pakahulugan na isang obhetong "lumalaban sa wala". Ang bagay na ito ay kailangan makita sa liwanag ng pagbibigay-pag-iipon-pag-angkin na pag-iisip.
Paurong na Hakbang: Tawag sa Pag-iisip
Nais pangatawan ni Heidegger na ang bagay na tinutukoy niya ay ibang iba sa salitang bagay na ginamit ng mga naunang kultura at uri ng pag-iisip. Sa huling bahagi, pinupuna niya ang kahulugan na Latin na res bilang bagay na maaring pag-usapan at bigyan ng kuro-kuro. Kaya nga ang res publica ay isang bagay na kailangan ng kuro-kuro ng masa, ng publiko (PLT, 174). Ganoon rin ang salitang Giryegong eiro, ang pag-usapan ang bagay-bagay. Pati na rin ang salitang la cosa o la chose o thing na katulad rin ng res.
Ngunit ang res, pinag-uusapan lamang nito ang tungkol sa mga bagay-bagay ukol sa tao, mga interes at mga pamamaraang makatao. Kahit na ano na basta’t may kinalaman sa tao ay res. Kaya ang katotohanan ng bagay, and realitas ng res ay laging nasa ilalim ng impluwensiya ng Griyegong pag-iisip na kinuha ng mga Romano. Kinuha ang kahulugan ng res sa Latin na ens na ang ibig sabihin ay "isang nandiyan, nanatiling nakatayo sa harapan", isang matigas na tumitindig, nagpapakita sa pag-iisip, nagpapaunawa sa isip. Kinuha na rin itong kahulugan sa panahon ng Medioebal na ang res ay naging ens qua ens na ang ibig sabihin ang lahat na umiiral sa kahit na anong paraan, kahit na umiiral lamang sa isip o isang paglalarawan ng isip bilang ens rationis (PLT, 176). Sa ganitong mga kahulugan ng salitang bagay, hindi pumapasok ang pag-iisip ukol sa katangiang maka-aletheia, ang aspetong kumukubli, ang umurong na bumibigay sa likod ng mga binibigay, na sa mismong paghahanap, nay nailalantad at natatago. Ang res na may malaking impluwensiya sa kahulugan ng salitang bagay sa Pilosopiyang Kanluran ay nakatuon labang sa matigas na presensiyang nawawala ang buhay na pagpapakita at pagkukubli dinamiko ng Meron.
Kaya isang bagay ang banga hindi ayon sa kahulugan ng res ni sa kahulugan ng medioebal na ens o ang obheto ng modernong pilosopiya. Ang banga ay isang bagay habang nagpapakabagay ito (PLT, 177). Ibig sabihin nito ay pagbibigay-pag-iipon-pag-aangkin. Kaya ang presensiya ng banga ay mula sa pagpapakabagay nito, lumalantad mula sa "kawalan", nagpapakita, umaangkin at nagbibigay katiyakan sa sarili nito sa mismong pagpapakabagay nito. Ang bagay na nagpapakabagay ay umuurong, kumukubli, habang nagpepresensiya ang bagay.
Pangkalahatang tingin
Kasaysayan ng Paglalantad at Pagkukubli ng aletheia
Inilalahad ni Martin Heidegger sa itaas ang kanyang puna sa pagtalakay ng pilosopiya sa bagay. Sa isang makasaysayang pagtalakay, mula sa isang kongkretong halimbawa, pinapakita niya na ang lahat ng pagpapakita ng bagay na ito, mula sa iba’t ibang kataga at wika, ay kasaysayan ng paglalantad ng bagay. Ngunit nanatiling nakakubli ang bagay sa tao, sapagkat ito naman talaga ang kalikasan ng bagay.
Kaya, nauwi na lamang buong kasaysayan ng Pilosopiyang Kanluran, mula sa mga Griyego hanggang sa modernong panahon, bilang isang paglimot sa Meron. Nakaligtaang makita ng tao ang Meron sapagkat (1) abala siya sa mga nagmemeron, nakaligtaang maranasan ng tao ang Meron sapagkat nabubulag ang tao sa mga nagmemeron; (2) nakalimutan ng tao ang Meron bilang isang nakatago, sapagkat buhay na pagkukubli-pagtatago-paglalantad naman talaga ang kalikasan ng Meron sa tao. Napakatindi ng pagkalimot sapagkat nakaligtaang makita ang Meron bilang Ereignis, bilang isang paglalantad at pagpapahiwatig ng Meron sa panahon. Sumasapanahon ang Meron, bilang isang pangyayari, ngunit sabay umuurong sa panahon (ITM, 115).
Itong galaw ng pagpapakita sabay pag-urong, galaw aletheia, ay isang pangyayaring napapanahon – isang pagpapanahon ng Meron, isang paglalantad sa kasaysayan. Kaya ang bawat panahon kay Heidegger ay mahalagang pangyayari – may bukod-tanging pinapahiwatig ang Meron sa bawat panahon. Laging napapanahon ang pagpapahiwatig at paglalantad, laging nasa wasto’t tamang panahon, ito mismo ang katotohanan ng kapalaran (Geschick). Kaya may bukod-tanging tawag rin ang pagpapakita sa bawat panahon. Hinahamon (Stimmung) ang tao, mula sa kanyang kapalaran, nakapinid na nakaraan, na gumalaw sa nakangangang kinabukasan tigib sa posibilidad.
Dasein: Taya lagi
Hindi maiiwasang "taya lagi" ang tao, hindi siya makakatakas sapagkat siya ang larangan pinaglalantaran at pinahihiwatigan ng Meron, Dasein. Ito ang mismong larangang "nakabukas" (Lichtung) na pinangyayarihan ng Meron. Ito ang isang pananaw, isang uri ng pagtingin na nakabukas at handang sumalo at tumanggap. Mga katipunan ng mga posibilidad na maaring gumalaw ng may kalayaan upang tumugon sa pahiwatig at tawag ng Meron na nagpapakita’t lumalantad sa panahon. Nangyayari ang Ereignis sa panahon, sa pamamagitan ng Dasein, ngunit hindi nakabatay sa Dasein ang pagpapakita, ang Ereignis. Darating ito sa kanyang panahon, may sarili itong panahon na hindi natitiyak ng Dasein. Ang mahalaga lamang sa Dasein ay manatiling nakabukas, manatiling alisto, hayaang mangyari ang pagpapahiwatig, hayaan ang Meron na magmeron. Samakatuwid, isang pagpapalaya sapagkat hinayaan ang katotohanan na magpakita. Ibig sabihin nito ay ang papaging responsibleng pagharap, isang pakikipag-ugnayan sa nangyayari (BW, 127).
Kaya kahit na ang Dasein ay may mga kondisyon ng hangganan, mula sa kanyang nakaraan, ngunit mayroon naman itong kakayahang magbukas, maging malaya sa sarili nito sa Meron, sapagkat sa bahagi siya ng Meron, may sinauna na siyang ugnayan sa Meron. Nahiwalay lamang ang tao sa Meron noong pinagpilitan ng Pilosopiya ang pagka-indibidwal ng ego, ng suheto, ng obheto – na para kay Heidegger ay mga bahagi ng kabuuan na hindi naman talaga maaring paghiwa-hiwalayin. Itong paghihiwalay ang sanhi ng pagkalimot ng Pilosopiya sa Meron – unti-unting humiwalay ang tao sa Meron na nagpapakita at nagkukubli.
Sa kabuuan, nais iparating ni Heidegger sa pagtalakay niya sa bagay, na maaring makita ng tao ang angkop na pag-iisip na nakaantabay sa pintuan ng nagpapakita at nagkukubli. Sa halip na tanggapin lamang ang mga pinapakita at malasing sa pagkamarami nito, kailagang mag-isip ang tao sa larangan ng Ereignis -- na ang bawat paglalantad ay isa lamang sa samu’t saring paglalantad pa, at kailangang maging alisto sa mismong paglalantad na sabay kumukubli sa mismong paglalantad. Ang pagtalakay sa banga ay isang pagpapakita tungkol sa puwang na nasa loob na siyang pinag-iikutan ng pagiging banga ng banga, na siyang buod ng pagiging sisidlang bagay ng banga. Ito ang pag-iisip na iniiwasang talakayin ng metapisika sa kasaysayan Pilosopiyang Kanluran sapagkat nasa larangan at hangganan ng pagtalakay sa wala (BW, 93). Ito ang nakalimutan ng kasaysayan ng Pilosopiya na nais buhayin ni Heidegger.
. . . Hindi magagawa lahat ng bagay
Ng mga kapangyarihang makalangit.
Ang mga mortal
Na darating na rin sa kahulihulihan sa bangin.
Kaya nasa mga ito ang pagbaling.
Mahaba ang panahon, ngunit darating ang katotohanan
Sa kanyang kakanyahan.
"Mnemosyne" ni Hölderlin (PLT, 92)
Para kay Tonette Angeles
KALIWANAGAN BILANG PAG-AABALA SA METODO
Jeremy S. Eliab
Pamantasan ng Ateneo de Manila
I. Pambungad
Isang pagsisikap na pagtingin itong papel sa panahon ng Kaliwanagan, bilang isang panahon ng mapusok na paghahanap sa katotohanang nakabatay lamang sa kakayahan ng pag-iisip rasyunal, ayon sa paglalahad ni Hans-Georg Gadamer sa kanyang aklat na Truth and Method. Tatalakin ang pag-usad ng nitong panahong ito mula sa Reformasyong relihiyoso hanggang sa haggang sa pagsilang historicismo bilang paghahanap ng Kaliwanagan ng angkop na metodo sa pag-uunawa sa mundong kinapapalooban nito. Ang panahon ng Kaliwanagan na nangyayari sa Europa noong ikalabinwalong ay ang pagsilang ng bagong pag-iisip mula sa laksa-laksang taon ng kadiliman at kawalang-alam tungo sa bagong umaga ng pag-iisip rasyunal.
Ang pagningning ng pag-iisip rasyunal sa halos lahat ng larangan ng buhay ng tao ang nagbigay ng lakas-loob na tingnan ang lahat ng may pagkadalisay, umunawa na wala ang bigat na dala ng tradisyon, ng mga nakaraang bagahe sa pag-uunawa, ng mga mahika’t superstisyon, at higit sa lahat ng umaaligid na kapangyarihan ng simbahan. Kasing halaga rin ng pagningning ng pag-iisip ang mga tanyag na pagtuklas at tagumpay na nagawa ng agham sa larangan nito, na nagpaangat nito sa isang posisyon bilang mapagkakatiwalaang disiplina at sukatan ng katotohanan. Ayon kay Gadamer, ito na rin ang panahon na bumaling ang buong pagkilos ng Kaliwanagan, lalo na ang agham panlipunan, sa metodo ng siyensiya upang talakayin at pag-aralan ang katotohanan ukol sa diwa ng tao (TM, 4).
Kaya dumako ang Kaliwanagan, bilang isang kultura o pananaw noong ikalabinwalong siglo, sa mabagsik na disiplina ng metodo, dala ng impluwensiya ng agham, upang hanapin ang katotohanan ng lahat. Naging laganap na ang katotohanan ay maaring makita lamang sa pamamagitan ng kabagsikan at disiplina ng pananaliksik, ng pag-iisip. Sapagkat hinahanap ang katotohanang obhetibo, na dinalisay mula sa mga sagabal na pagkiling sa pag-uunawa, naging isang mabilis at madaling takbuhan ang metodo ng agham upang hanapin ang katotohanan.
Ito na rin ang pagsisimula ng pamumukadkad ng agham bilang sukatan at batayan ng katotohanan, hindi lamang sa larangan ng pisikal at natural na agham, kundi pati na rin sa agham panlipunan, sa pag-uunawa sa kasaysayan. Sa halip na bumaling sa sining, sa halaga ng tradisyon, sa pilosopiya, nahalina ang agham panlipunan sa komportableng kanlungan ng metodong agham. "Dumikit ang lipunan ng may litong pagsunod sa kadalubhasaan ng agham, at ang huwaran ng mulat na pagpaplano at maaliwalas na pamamahala ay nangingibabaw sa bawat larangan ng buhay kahit pababa sa nibel na paghubog ng opinyong publiko."
Sa larangan ng pilosopiya, lalo na ng hermeneutika, nagdala ang Kaliwanagan ng isang pagtingin na ang pag-uunawa ay isang metodo lamang ng suheto upang maging obhetibo at tiyak ang kanyang nalalaman (Ibid, 178). At upang maging tunay ngang obhetibo at tiyak, kailangan na ang suhetong umaalam ay malaya sa mga sagabal nakukuha niya sa mundo, tulad ng mga palagay at pagkiling. At kung matamo man ang kalayaang ito, ito lamang kalagayang ginagawang posible ang paglitaw ng katotohanan sa pag-iisip.
Ito ang panahon pagkawasak sa pagiging orihinal at sinaunang ugnayan ng katotohanan at pag-uunawa bilang magkabahagi (Ibid, 262). Kung sinisikap ng Kaliwanagan na hubdan ang pagmamalay ng mga bagahe ng pagkiling, ng bigat ng tradisyon, nais namang pagpagin at buhayin ni Gadamer ang halaga nitong dalawa bilang kondisyon ng pag-uunawa, sa pamamagitan ng pagbabalik sa Dasein ni Heidegger. Nais ipakita ni Gadamer na ang pag-uunawa ay hindi isang metodo ng isip kundi isang ontolohikal na pangyayari sa kasaysayan. Ayon kay Gadamer, ang pag-uunawa ay isang pangyayaring natatablan ng at tinatablan ang tradisyon (Ibid., 300). Samakatuwid, imposibleng itakwil at bitawan ang mga palagay at pagkiling ng nasa pag-uunawa sapagkat sa pamamagitan ng mga ito posible lamang ang pag-uunawa. Ang bawat pag-uunawa ay laging pangyayaring makasaysayan, laging karanasang nasa kasaysayan. Nais niyang bigyang diin na ang pag-uunawa ay hindi kailanman isang metodo ng pag-iisip kundi isang pangyayari ng nagtatalaban ng abot-tanaw.
Pagkiling, palagay
Bilang isang kilusang makasaysayan, ipinapangibabaw ng Kaliwanagan na ang pinakamahalaga sa lahat ang makapangyarihang kakayahan ng pag-iisip (Ibid, 272). Ang pag-iisip rasyunal lamang ang tunay na magpapalaya sa tao mula sa pagkalitong dulot ng kawalang-alam at superstisyon, ng pagsunod sa may kapangyarihan sapagkat may relasyon ito sa nakaraan (Ibid., 277). Para sa kilusang ito, ang mga pagkiling ay "walang batayang hatol" (Ibid., 271). Itong paghatol ay isang pagwasak sa mismong pagkiling mayroon ang isip sa pag-uunawa nito, na ang mga hatol o pasiya ay may halaga lamang kung mayroong batayan sa mga bagay-bagay upang tiyakin ang katotohanan nito. At itong katiyakan ay magagawa lamang ng isang malayang pag-iisip, isang kalayaan mula sa mga di-pa-natatanong na palagay.
Isa sa mga pangunahing trabaho ng Kaliwanagan tungo sa pagpapalaya sa isip mula sa mga walang batayang pala-palagay ay ang pagpapakita na isang metodo ang pag-uunawa. Isa itong kasangkapan na ginawa ng umaalam upang palayain ang kanyang sarili sa mga kahiligan at sagabal ng pang-araw-araw na buhay. Isa rin itong tulay upang maunawaan ng umaalam sa isang paraang dalisay at malaya sa mga pala-palagay ng mundo. Dagdag pa rito, kailangan tiyaking obhetibo ang pagsasagawa at dapat walang bahid ng kaguluhan at pagkalito ang pag-alam na nagmumula sa mga may-kiling na kuro-kuro at pananaw. Kaya, hinihingi ang isang metodong nakatuon sa mulat na pag-iiwas at sadyang pagwawaksi ng mga pala-palagay na umaanino sa isip. Isang pilit na pagpipigil sa sarili ang pag-uunawa, isang disiplinang hinahawakan ng pagmamalay na natatakot sa mga di-tiyak na opinyon at pananaw.
Naging matindi itong uri ng pagtingin sa pag-uunawa bilang kasangkapan ng isip sa paglitaw ng modernong agham. Dahil sa mga dakilang tagumpay na natamo ng agham mula sa pagpapaliwanag nito ng may katiyakan at katinuhan ukol sa katotohanan ng mga bagay sa larangan ng pisika, naging isang sukatan ang metodo nito sa halos buong karanasan ng tao (PH, 111). Kaya isang sistematikong pagkamuhi sa mga sinauna’t di-pa-natatanong na kuro-kuro at paninindigan mula sa tradisyon ang unang hakbang ng pagsasadalisay ng isip sa kasalukuyan. Ang pagsasadalisay ay dapat kung kailangan ang posibilidad ng paglitaw ng katotohanan.
Dogmatikong tradisyon at ang Reformasyong relihiyoso
Ang Kaliwanagan ay panahon ng matapang na pagtatanong sa mga nakasanayang palagay na nagmumula sa mga institusyon at ang kapangyarihan nilang magbigay ng interpretasyon sa mga bagay-bagay. Ang ganitong uri ng pagtatanong sa awtoridad ay nagsimula ito sa panahon ng Reformasyon na pinangungunahan ni Martin Luther. Ang Reformasyon ay isang relihiyosong pag-aalsa laban sa kapangyarihan ng Simbahang magbigay liwanag ukol sa kahulugan ng Banal na Kasulatan. Ito na rin ang nagwakas sa makapangyarihan at impluwensiyang eklesiyastiko, partikular ang Simbahang Katoliko, sa mga bansang Kanluran. Ito na rin ang simula ng malayang pagtatanong mga Protestante, hindi lamang sa kapangyarihan ng Papa, kundi sa kapangyarihan ng Simbahan bilang Mater et Magistra sa pag-uunawa ng Bibliya. Ayon sa mga Protestante, pinapangibabawan at pinapalabo ng dogmatikong tradisyon ng Simbahan ang pag-uunawa sa Bibliya (TM, 174).
Ang paninidigan ng mga reformistas na hindi kailangan ang tradisyon ng Simbahan ay malinaw na pagbibigay pabor sa kakayahan ng isip sa kanyang kasarinlan na maunawaan ang teksto. Ang tradisyon na nagbibigay liwanag sa pag-uunawa ng banal na kasulatan pagpapadilim lamang ng isip. Nauunawaan ang Bibliya isa itong buo na maaring mauunawaan sa pamamagitan ng mga bahagi (Ibid., 176). Ang pag-uunawa sa mga bahagi ay humahantong sa pag-uunawa ng kabuuan, na siya namang gumagabay upang maunawaan ang mga bahagi. Ang proseso ng pag-uunawa ay isang pagpapalitan ng kabuuan at ng bahagi. Nalilikha ang isang prinsipyong unibersal na ang pagbabasa ng teksto ay mauunawaan mula sa contextus at sa scopus – ang katipunang kahulugan na patutunguhan ng kabuuan (Ibid., 175).
Kaya itong kalayaan ng pag-uunawa ng Bibliya mula sa pagkagapos sa dogmatikong tradisyon, nabigyang diin ang pribadong interpretasyon ng teksto. Ito rin ang nagbigay ng paraan upang ipawalang-bisa ang mga pagkiling at palagay na walang batayan. Nakikitang sagabal lamang sa pag-uunawa ang mga palagay na mula sa tradisyon at nakaraan, na hindi na tinatanong at sinusuri. Kahit itinaboy ng Reformistas ang dogmatikong tradisyon ng simbahan, ayon kay Gadamer, pinalitan naman nila ito ng isang pang dogma: na isang kabuuan ang Bibliya. Pati ang kanilang pagteteolohiya ay dogmatiko pa rin sapagkat hindi tinatanggap ang indibidwal na interpretasyon (Ibid., 176).
Samatuwid, ang Reformasyon ang simula ng pagsilang ng pagdududa sa tradisyon at kasaysayan bilang batayan ng pag-uunawa sa mga tekstong klasikal. Ito ang simula ng kagyat na pag-uunawa sa kahit na anumang inihaharap sa isip at pagmamalay, at mula sa kasarinlan ng isip, kaya nitong maunawaan ang kahit na anumang inihaharap sa pag-iisip.
Ang tagumpay ng agham at ang mabagsik na metodo
Sa panahon ring ito, naging matagumpay amg agham sa pghahanap ng metodong angkop sa sa pananalisik. Nagsimulang maging mulat ang agham sa sarili at mga palagay nito ukol sa mundo, sa metodo ng sistematikong paghihiwalay ng siyestista sa obhetong kanyang pinag-aaralan upang mapanatili ang pagka-obhetibo. Naging mulat na rin ang agham sa isang napakalawak at walang hanggang posibilidad na hinaharap nito (Ibid., 460). Kaya sa mga tagumpay ng agham, naging kahalihalinang huwaran ang agham sa pananaliksik at pag-uunawa, sa pagtuklas at paghahanap, sa wasto at tumpak na pag-iisip.
Ang wastong paggamit lamang ng malayang pag-iisip ang pinakatumpak na mapagkatiwalaang batayan kung ano ang totoo. Ang malayang pag-iisip lamang ang mismong may autoridad na magpasya sa mismong pag-uunawa kung anuman ang nakalatag sa pagmamalay, laban sa kapangyarihan ng tradisyon na magbigay liwanag at tulong sa pag-uunawa (Ibid., 272). Samakatuwid, ang paghina ng tradisyon ay tanda ng marahas na pananakop ng agham sa kahit na anumang larangan ng pananaliksik o paghahanap ng tunay na katiyakan ng pag-alam.
Kung ang agham ay alisto sa pagbabantay at pagwawaksi sa sarili nito sa mga pala-palagay na walang batayang empirikal, kinikilala ng Kaliwanagan ang dalawang uri ng palagay na nangyayari sa pag-uunawa. May palagay na mula sa isang pag-aapura ng pag-iisip at ang mga palagay ng kapangyarihan (Ibid., 277). Maiiwasan lamang itong pag-aapura kung may metodo na magdidisiplina at magpipigil sa pag-iisip upang hindi ito magkamali. Kung sa pag-aapura lamang nangyayari ang lahat ng pagkakamali, na siyang paggamit ng pag-iisip na walang sinusundang sistema at disiplina, ang pagkakaroon, samakatuwid, ng isang tamang sistema ay hahantong sa isang tunay at dalisay na pagtingin sa mga bagay-bagay. Ito ang kalagayang nilalayon upang maging posible ang paglitaw ng katotohanan.
Ganoon rin sa autoridad, ito ang palagay na hindi ginagamit ang pag-iisip kundi hinahayaan na lamang ang may kapangyarihan ng tradisyon na magpasya at maghatol kung ano ang tunay at wastong interpretasyon at pagbabasa sa mga bagy-bagay (Ibid., 277). Sumusunod na lamang sa sinasabi ng may kapangyarihan na walang pagtatanong, dala ng pagbibigay galang at pagpapakumbaba sa harapan ng nagpapataw na kapangyarihan. Kaya sa pagtaboy ng autoridad, doon lamang nangyayari ang tunay na malayang pag-alam at ganap na kaliwanagan.
Kung ang pag-iiwas sa pagkakamali ay matatamo sa pagkakaroon ng metodo, dapat ang metodo ay hiwalay rin sa mga bagahe na mga pala-palagay. Bago pa ang Kaliwanagan, nagsimula itong paghahanap ng metodong dalisay kay Descartes noong ninanais niyang maghanap ng tiyak na metodo upang mabagsik na maiiwasan ang mga sagabal sa pag-uunawa. Natuklasan niya ang kakayahan ng pagmamamalay na maaring sistematikong humiwalay mula sa impluwensiya ng nasa labas nito sa pamamagitan ng pagdududa. Kaya ang Cartesianong katiyakan, samakatuwid, ay nagmumula sa malayang galaw ng isip na tiyak sa kanyang sarili.
Lumabas ang isang posisyon ng isip na may kakayahangna kumalas at lumayo sa impluwensiya ng mga may-kiling na palagay. Kaya ang metodong ito ang magpapalaya sa pagmamalay mula sa kadena ng mga palagay na walang batayan. Dagdag pa, kailangan ang metodo upang baklasin ang may bahid na kalagayan ng pagmamalay at gumawa ng mga posibilidad upang maunawaan ng pagmamalay ang mundo ayon sa kabagsikan ng metodo na hindi mapagdududahan (Ibid., 238). Nakakahantong ang pagmamalay sa isang ganap na pag-uunawa, sa isang tunay na kaliwanagan sa pamamgitan nitong situwasyong ligtas sa mga pala-palagay.
Kinikilala na nagmumula sa agham natural ang ganitong metodo, bilang batayan ng katiyakan sa pagbabatid ng kahit na ano (Ibid., 236). Kinuha ng agham ang huwaran ng pagdududa-pagkatiyak ni Descartes upang umangat sa tunay na pagtingin at pag-uunawa ng kalikasan at kaayusang natural. Nagiging mabagsik ang proseso nito, lalo na ang pagsusukat ng matematika at pagmamaniobra ng lahat ng kondisyon upang subukang ilagay ang kalikasan sa pamamahala ng maka-suhetong pagmamalay para sa layuning makatao. Kaya itong pag-usad ng agham at ang kabagsikan ng metodo nito ang nagtayo ng pundasyon ng pag-aabala sa proseso ng pag-uunawa bilang metodo ng pagsasadalisay ng suheto ng kanyang pagmamalay upang malaman ang mundo.
Romanticismo at paghalina sa nakaraan
Ang pangingibabaw ng paggamit ng mabagsik na metodong nadidiktahan ng pag-iisip ay hindi lamang sa larangan ng agham nanatili, kundi lumaganap pati sa pag-uunawa sa kasaysayan, sa pagbabasa ng mga tekstong klasikal, maging sa mga likha ng sining. Ngunit hindi lahat ng teksto at obheto ng pag-uunawa ay nauuwaan at nasasakyan kaagad. May mga pangyayaring wala sa kakayahan ng kapangyarihan at kapusukan ng pag-iisip ang mauunawaan kaagad ang mga karanasang nakapadayuhan sa pag-uunawa (Ibid., 179).
Sinabi ni Gadamer na nagbigay ng isang solusyon si Spinoza sa kanyang puna sa Bibliya. Sa kanyang Tractatus-theologico-politicus, sinabi ni Spinoza, ayon kay Gadamer, na kailangan malaman ng bumabasa ang iniisip ng manunulat upang maunawaan ang teksto. Mangyayari itong pag-uunawa sa isip ng manunulat sa pamamagitan ng mga datos sa kasaysayan (Ibid., 181). Isang metodo ng pag-uunawa sa mga bagay na hindi kayang nauunawaan ng mambabasa ang pag-uunawa sa isip ng manunulat. Ibig sabihin nito na tingnan kung ano ang iniisip ng manunulat sa pamamagitan ng pagsasalarawan ng konteksto ng manunulat. Kaya ang pag-uunawa ngayon ay isang metodo ng pagbabalik-tanaw sa kung ano ang ibig sabihin ng manunulat sa kasaysayan. Sa pamamagitan nito, nalalampasan ng mambabasa ang palagay at pagkiling sa kasalukuyang panahon, at walang pagka-abalahan kundi kung ano ang posibleng iniisip ng manunulat sa panahong kinabibilangan nito. Kaya mhagla ang interpretasyong "ayon sa diwa ng manunulat" (Ibid.), lalo na kung walang landas ang pag-uunawa upang malaman ang teksto kundi sa kasaysayan ng manunulat.
Ito ang panahon ng romanticismo. Isang mabagsik na pagbabalik sa mga nakaraan. Itong pagkukulang ng kagyat ng pag-uunawa ang isang pagliko ng Kaliwanagan sa kasaysayan, kung tuuusin isang pagbaligtad sa nilalayon ng panahong ito. Ang pagbabalik sa nakaraan sapagkat ito’y nakaraan ay hindi sapagkat nangingibabaw ang kapangyarihan ng pag-iisip na umunawa, kundi ang kapangyarihan ng nakaraan na lumalampas sa kakayahan ng pag-iisip, ang orihinal na pangyayaring hindi pa nababahiran ng pagmamalay at interpretasyon. Ayon kay Gadamer, pinatunayan na romanticismo na ang "tradisyon ay may sapat na batayan na nagmumula lampas pa sa pag-iisip at sa kabuuan ang binabatayan ng mga institusyon at atitud" (Ibid., 281). Iniwan ang kagyat na pag-uunawa upang lumipad sa nakaraang panahon upang maiwasan ang mga pala-palagay sa kasalukuyan, ito ang layunin ng romanticismo.
Kaya ang pag-uunawa ngayon ay naging isang metodo ng panunumbalik sa nakaraan upang makaligtas sa pagkagapos sa mga may-kiling na palagay sa kasalukuyan. Upang maging dalisay ang pag-alam sa teksto, kailangang likhain muli ng mambabasa ang nakaraang kalagayan ng manunulat at dalhin ang sarili sa ganoong uring kalagayan upang masakyan niya ang kahulugan ng teksto, sa pamamagitan ng paglikha ng kalagayan na posibleng galawan ng pag-iisip ng manunulat. Kaya ang batayan ng katotohanan ay hindi nananahan sa kasalukuyan kundi sa nakaraan, sapagkat hindi mapagkakatiwalaan ang mga may-kiling na palagay ng kasalukuyan. At kasama sa bawat pag-uunawa ang pagkakailangan bumalik lagi sa nakaraan.
Ang panunumbalik sa nakaraan ang nagbigay ng halaga sa kasaysayan, na nagsilang na rin sa isang kilusan, ang historicismo (Ibid., 198). Hindi lamang ang pag-uunawa sa mga indibidwal na pangyayari sa nakaraan kundi sa buong tradisyong historikal na kinapapalooban ng mga ito. Kaya ang mga teksto at mga indibidwal o bukod-tanging pangyayari ay bahagi ng kabuuan ng kasaysayan. Mula sa romanticismo, naisilang ang isang sistematikong pananaliksik sa kasaysayan, nagkaroon ng hugis ang interpretasyong historikal. Nauunawaan ang buong kasaysayan sa pamamagitan ng mga indibidwal na karanasan, gayundin, ang mga indibidwal na pangyayari ay naliliwanagan na rin ng buong kasaysayan.
May paninindigan na ang nakaraan ay isang bukod-tanging pangyayari lagi. Ito ang nagbigay ng halaga sa nakaraan bilang isang pangyayaring hindi maaring maunawaan kung hindi nakabatay sa mismong karanasang iyon. Ibig sabihin na ang nakaraan ang mismong batayan sa pag-uunawa nito, at hindi ang kahit na ano dayuhan dito. Ang isang pangyayari sa nakaraan ay isang kaganapan at katuparan mismo sa kanyang sarili na hindi na mauulit kailanman. Oo nga’t may bahid pa rin ito ng isang mabagsik na romanticismong pananalig sa nakaraan, ngunit hindi ito matatanggap ng historicismo sapagkat hindi kayang ipaliwanag ng ganitong paninindigan ang kasaysayang unibersal, ang halaga ang kabuuan ng kasaysayan.
Ayon kay Gadamer, ipinahayag ni Wickelmann ang katotohahang ang bawat pangyayari ay may katangiang pagkabukod-tangi ng nakaraan (Ibid., 200). Ibig sabihin na mayroong pagkaespesyal ang bawat pangyayari na hindi na maaring ulitin pa sa daloy na panahon. Ngunit kasama rin ng pagkabukod-tangi ng bawat pangyayari ang pagiging huwaran nito (Ibid.). Ang pagiging huwaran ng nakaraan para sa kasalukuyan. Dinagdagan ni Herder ang pananaw ni Wikcelmann, na may dialektong nangyayari sa pagkabukod-tangi at pagiging huwaran ng nakaraan. Kaya sa may isang uring hiblang bumubuhol sa nakaraan tungo sa kasalukuyan – ang pagkamaaring ulitin ito sa kasalukuyan. Ngunit ang nakaraan ay kaganapan mismo, na hindi tinutupad ng kasalukuyan.
Hindi tinanggap ng historicismo ang maka-teleolohikal na paninidigan ni Hegel, na hahantong ang galaw ng kasaysayan sa kanyang ganap na katuparan sa Aufhebung (Ibid., 202). Itong maka-Hegel na pananaw ay nakabatay sa labas ng kasaysayan, hindi bahagi ng kasaysayan na kaganapa’t hangganan ng kasaysayan. Para sa historicismo, mauunawaan lamang ang kahulugan at halaga ng kasaysayan sa pamamagitan ng tradisyon mismo. Ang oryentasyong nagmumula sa kasaysayan mismo ang sukatan at batayan ng lahat ng pag-uunawa sa kasaysayan sapagkat "walang hangganan ang kasaysayan at walang anumang umiiral sa labas ng kasaysayan" (Ibid., 199). Samakatuwid, ang kasaysayan at pag-uunawa dito ang siyang landas ng pag-uunawa sa katotohanan ng mga bagay.
Nangangailangan na sa "tuwirang daloy" ng mga pangyayari, may isang oryentasyong lilitaw mula sa kasaysayan na magbibigay ng layunin sa kabuuan. Kung nauunawaan ang kasaysayan bilang katipunan ng iba’t ibang puwersa, kailangan ang paggabay na mula sa kabuuan ng lahat upang posibleng maunawaan na ang bawat pangyayari ay mauunawaan bilang pagpapakita ng buhay ng tao (Ibid., 208). Ito ang bahaging ginampanan ni Wilhelm Dilthey.
Dilthey: pagpapakita ng buhay
Sinabi na Gadamer na ang ginawa ni Wilhelm Dilthey ay ang pagkukulang ng oryentasyon at paliwanag sa pagkakaisa ng mga karanasan sa kasaysayan (Ibid., 218). Nagsimula si Dilthey sa romantisismo (Ibid., 507). Ngunit nilampasan niya ito sa pamamagitan ng kanyang pagtingin sa kasaysayan bilang isang kabuuan, bilang sumasakop ang lahat. Sa pamamagitan ng isang makasaysayang abot-tanaw na ito, nagbigay si Dilthey ng batayan upang magkaroon ng metodong angkop sa pag-uunawa ng buong kasaysayan para sa agham panlipunan.
Dagdag pa ni Gadamer, ito na ang simula ng pagkakaroon ng sariling metodo ang agham panlipunan bilang pagsisikap unawain ang buhay ng tao, na iba sa ginagawang pananaliksik ng agham natural (Ibid., 221). Kung ang tutok ng siyentista ay ang kalikasang nasa labas ng tao, lahat ng nasa ng paksa sa labas ng kalikasan ay obheto ng pananaliksik historikal. Kaya naging isang malinaw na obheto ng pananaliksik historikal ang mga obhetong may kinalaman sa kasaysayan at sa nakaraan.
Ayon kay Dilthey, ang kaalamang historikal ay nakasalalay sa pagiging magkauri ng suhetong umaalam at ng obhetong kanyang inaalam. At ang ugat na batayan ng kaalamang historikal ay ang karanasan o Erlibnis (Ibid., 222). Mayroong isang napakahalagang ugnayan ang suheto at obheto na naroon sa kanyang konsepto ng buhay, at sa ugnayang ito sumisibol rin ang pagiging magka-ugnay-ugnay ng mga pangyayari sa daloy ng kasaysayan.
Itong pagkakaisang-uri ng suheto at obheto ang naging batayan ng pag-alam sa mga pangyayari sa kasaysayan. Ang partikular na mga karanasan ay pagpapakita ng buhay, kaya itong mga karanasan ang bumubuo ng tuwirang daloy ng mga pangyayari sapagkat ang buhay ay may balangkas na inaayos ang sarili tungo sa pagkamatatag upang lumikha ng isang tuluyang kabuuan (Ibid., 223). Kaya nakaukit na sa buod ng buhay ang pagiging isa dito habang nagpapakita sa iba’t ibang anyo – nanatili ang sariling katangian na makikita sa iba’t ibang pagpapakita. Sa ganitong paninindigan, kinabit ni Dilthey ang pagkakaugnay-ugnay at sunod-sunod na daloy ng pangyayari sa kasaysayan upang ipaliwanag ang isang makasaysayang abot-tanaw.
Upang maunawaan ang buhay, kailangang unawain ang mga pagpapakita nito sa iba’t ibang anyo, mga anyong dito lamang lumilitaw, natutupad at nagpapakita ang buhay. Ang kultura, kaugalian, wika, pamilya, lipunan at batas ang bumubuo sa mga anyong ito (Ibid., 228). Samakatuwid, ang kasaysayan ay isang tuluyang daloy ng pagpapakita ng buhay na inuugnay ang tao sa kanyang sarili. Naging isang tuwirang pag-aaral ng sarili ang pag-alam sa kasaysayan na kinabibilangan ng sarili. Ang tinatanggap na ng sariling umuunawa ang kanyang pagiging bahagi ng kasaysayan, pagiging nasa loob ng kasaysayan. Pagiging historikal, `ika nga.
Ang pagiging mulat sa kasaysayan ay isang pag-angat sa kalagayan ng pag-alam ng sarili (Ibid., 235). Kaya ang tao ay nagiging mulat sa kanyang sariling kasaysayan sa mismong pag-uunawa niya sa tradisyon na kinabibilanga’t nililikha niya. Ayon kay Dilthey:
Ang unang kalagayan upang maging posible ang agham ng kasaysayan ay ako bilang isang makasaysayang nilalang. Ang taong nag-aaral ng kasaysayan ang lumilikha ng kasaysayan (Ibid., 222.)
Habang nagpapakita ang buhay sa iba’t ibang anyo, ang mga karanasang historikal ay pakikipag-ugnayan ng tao sa kanyang sarili, na hindi mahihiwalay sa kabuuan ng pagpapakita ng buhay. Ang bawat buhay ay laging nakaugat sa kalagayang historikal bilang lugar na nililitawan nito.
Sa pamamagitan ni Dilthey, humantong ang Kaliwanagan sa isang pagbabagong anyo sa larangan ng kasaysayan. Kung ang Kaliwanagan ay lubusang nag-aabala sa pagtaboy sa mga palagay ng kasalukuyan, makikita kay Dilthey ang mas malawak na pagsasadalisay, hindi lamang sa kasalukuyan ni sa nakaraan, kundi sa buong kasaysayan. Nilampasan ni Dilthey ang pagkukulang ng rationalismo at ng romanticismo sa pamamagitan ng pag-ugat ng lahat sa mga pagkikita ng buhay ng tao – na sinauna kaysa sa pag-iisip bilang batayan at ng nakaraan bilang sukatan ng katotohanan, bilang mga elementong bumubuo sa kasaysayan, bilang mga nagkakaugnay-ugnay ng elemento ng nakaraan, kasalukuyan, at ng kinabukasan. Sa kalaunan, lumalapit si Dilthey kay Hegel sapagkat may sinasabi rin siyang "diwa" sa halip na "buhay" (Ibid., 228).
Ngunit ayon kay Gadamer, naniniwala pa rin si Dilthey na kaya pa ring malalaman pagmamalay ang obhetibong kasaysayan, kahit na nakatali ito sa daloy ng kasaysayan. Maaring magbalik-tiklop ang pagmamalay sa kanyang sarili at kasaysayan na kinapapalooban nito. Sa pamamagitan nito, nauunawaan nito ang sarili sa pamamagitan ng sariling kasaysayan (Ibid., 235). Sa pamamagitan nitong metodo ng pagbabalik-tiklop ng pagmamalay at pagsusuring pilosopiko, namamalayan nito ang obhetibong kasaysayang bahagi siya at namamalas sa kanya (Ibid., 236).
Sa pamamagitan ni Dilthey, humantong ang "Kaliwanagan sa kanyang kaganapan bilang kaliwanagan historikal" (Ibid., 239). Nabago niya ang kabagsikan ng agham natural na nagpaapoy sa Kaliwanagan upang umangkop sa pangangailangan ng agham panlipunan, lalo ng ng mundo ng kasaysayan. Sa pamamagitan ng kamalayang historikal makikita ang pagsisikap ng historicismo na lampasan ang suhetibong pagkukulong nito sa pamamagitan ng pagsusuring pilosopiko. Naging posible magkaroon ng obhetibong kaalaman ukol sa kasaysayan mula sa kamalayan historikal, na isang pag-uunawa na rin sa sarili (pagbabalik-tiklop) ng agham panlipunan.
Metodo: pag-uunawa sa katotohanan
Kung babalikan ang buong pasikot-sikot na istorya ng Kaliwanagan, may makikitang pag-aabala ang buong pag-usad nito mula sa Reformasyon hanggang sa historicismo sa igting ng kabaliwan sa metodo ng agham at paghahanap ng wastong metodong angkop para sa panlipunang agham. Ngunit ang paghahanap ng metodo ay nakaugat sa pagtatanong na "paano ba ang umunawa?" na humahantong "paano ba at sa paanong paraan nalalaman ang katotohanan?."
Sa simula ng Kaliwanagan, matindi ang pagtatanong sa mga di-natatanong na palagay, mga pagkiling. Ito ang Cartesianong pagtatanong at pagdududa ng pagmamalay sa mga nakikita at namamalayan. Hinahanap ang batayan at ugat ng lahat, ugat na hindi kailanman magiging kadududa (Ibid.,, 328). Sa pamamagitan ng mga patunay at katiyakan ng agham, naging malinaw na ang metodo nito ang huwaran ng mismong pag-iisip. Saksi ang agham sa pagsisikap na pagpapadalisay ng mga palagay sa pamamagitan ng metodo nito at pagpapatunay nito, saksi rin ang agham sa matinding paghihiwalay ng siyentista sa obhetong kanyang pinag-aaralan upang maging obhetibo ang pananaliksik.
Dahil sa katiyakan ng agham, naging dambuhalang trabaho ang katakot-takot na pagsira ng tradisyon at ng awtoridad upang bigyang daan ang malayang pag-iisip sa kanyang katutubong kakayahan na umunawa ng mga nangyayari. Humantong sa Rebolusyong Pranses itong mapusok na pakikibaka laban sa tradisyunal na kapangyarihan. Sa pamamagitan Reformasyong relihiyoso, pinuna rin ang awtoridad ng Simbahan at ng tradisyon nito ukol sa Bibliya. Ito ang panahon ng matinding pagpapadalisay sa pamamagitan ng metodohikal na pagpipigil ng pag-iisip sa mga palagay na nababahiran ng tradisyon at ng nakaraan.
Ngunit may mga sandali ng pagkukulang ang isip, lalo na kapag napaharap ito sa mga napakadayuhang teksto ng nakaraan. Ito ang pagsilang ng romanticismo bilang tugon, ngunit isang tuwirang kabaligtaran ng Kaliwanagan. Nais bumalik ng romanticismo sa nakaraan sapagkat naroroon ang dalisay at di-pa-nababahirang katotohanan. Kaya iniiwanan ng romanticismo ang malayang pag-iisip upang tanggapin ang kapangyarihan ng tradisyon. Pinaninindigan nito na may lampas pa sa pag-iisip na nasa tradisyon, na bago pa man ang pagmamalay, may sinauna’t orihinal na naroroon na sa nakaraan. Ngunit ito ring sinauna’t orhinal ay may pagkamaaring ulitin at may pagkabukod-tangi ng mga pangyayari.
Ngunit nagkukulang pa rin ang pag-uunawa sa nakaraan dala ng romanticismo. Hindi maipaliwanag ang pagkakaisa at tuwirang daloy ng mga pangyayari sa kasaysayan -–na bumubuo sa mismong kasaysayan. Kailangan na ang isang oryentasyon na magbibigay paliwanag sa pagkakaisa ng mga bukod-tanging karanasan. Itong oryentasyon ay dapat manggagaling sa loob mismo ng kasaysayan at hindi ang maka-Hegel na "Absolutong Diwa".
Kaya, humantong sa katuparan ng pagbubuo ang Kaliwanagan kay Dilthey. Nagkaisa ang romanticismo at rationalismo sa kanyang konsepto ng pagpapakita ng buhay – isang paglampas sa pananalig sa kakayahan ng isip at isa ring paglampas sa pananalig sa nakaraan bilang batayan ng katotohanan. Ang katotohanan ay nauunawaan lamang ng tao sa pamamagitan ng pagpapakita ng buhay sa iba’t ibang anyo, at sa katotohanan mismo.
Sa puntong ito, natupad ng agham panlipunan ang angkop na metodong obhetibo na iba sa katangian ng metodo ng agham natural. Samakatuwid, nakita ni Gadamer na itong pagkakaabala ng Kaliwanagan sa metodo ay isang paghahanap ng katiyakan – na nagmumula sa pagdududa ng pagmamalay, ng pag-iisip. Itong pagdudada at kawalan ng pananalig ng pagmamalay sa sanglibutan ang nag-udyok na humiwalay upang lumaya ang pagmamalay, ang pag-iisip sa mundo. Isang kalayaan mula sa mundo ng kawalan ng katiyakan.
At sa mismong pagiging malaya nito, ito lamang ang kalagayan na posibleng makiugnayan ang pagmamalay sa mundo. Ito ang isang kabalintunaan nangyari sa Kaliwanagan – na sa paghahanap ng metodo upang humiwalay sa obheto, gumawa ng metodo na uugnay sa suheto sa mundong kanyang kinabibilangan. Ngunit itong mga metodo ay nakabatay lamang sa mga prinsipyo at kagustuhan ng pagmamalay at pag-iisip – mga metodong nilikha upang sundin ang katiyakang ninanais ng isip.
Jeremy S. Eliab
Pamantasan ng Ateneo de Manila
I. Pambungad
Isang pagsisikap na pagtingin itong papel sa panahon ng Kaliwanagan, bilang isang panahon ng mapusok na paghahanap sa katotohanang nakabatay lamang sa kakayahan ng pag-iisip rasyunal, ayon sa paglalahad ni Hans-Georg Gadamer sa kanyang aklat na Truth and Method. Tatalakin ang pag-usad ng nitong panahong ito mula sa Reformasyong relihiyoso hanggang sa haggang sa pagsilang historicismo bilang paghahanap ng Kaliwanagan ng angkop na metodo sa pag-uunawa sa mundong kinapapalooban nito. Ang panahon ng Kaliwanagan na nangyayari sa Europa noong ikalabinwalong ay ang pagsilang ng bagong pag-iisip mula sa laksa-laksang taon ng kadiliman at kawalang-alam tungo sa bagong umaga ng pag-iisip rasyunal.
Ang pagningning ng pag-iisip rasyunal sa halos lahat ng larangan ng buhay ng tao ang nagbigay ng lakas-loob na tingnan ang lahat ng may pagkadalisay, umunawa na wala ang bigat na dala ng tradisyon, ng mga nakaraang bagahe sa pag-uunawa, ng mga mahika’t superstisyon, at higit sa lahat ng umaaligid na kapangyarihan ng simbahan. Kasing halaga rin ng pagningning ng pag-iisip ang mga tanyag na pagtuklas at tagumpay na nagawa ng agham sa larangan nito, na nagpaangat nito sa isang posisyon bilang mapagkakatiwalaang disiplina at sukatan ng katotohanan. Ayon kay Gadamer, ito na rin ang panahon na bumaling ang buong pagkilos ng Kaliwanagan, lalo na ang agham panlipunan, sa metodo ng siyensiya upang talakayin at pag-aralan ang katotohanan ukol sa diwa ng tao (TM, 4).
Kaya dumako ang Kaliwanagan, bilang isang kultura o pananaw noong ikalabinwalong siglo, sa mabagsik na disiplina ng metodo, dala ng impluwensiya ng agham, upang hanapin ang katotohanan ng lahat. Naging laganap na ang katotohanan ay maaring makita lamang sa pamamagitan ng kabagsikan at disiplina ng pananaliksik, ng pag-iisip. Sapagkat hinahanap ang katotohanang obhetibo, na dinalisay mula sa mga sagabal na pagkiling sa pag-uunawa, naging isang mabilis at madaling takbuhan ang metodo ng agham upang hanapin ang katotohanan.
Ito na rin ang pagsisimula ng pamumukadkad ng agham bilang sukatan at batayan ng katotohanan, hindi lamang sa larangan ng pisikal at natural na agham, kundi pati na rin sa agham panlipunan, sa pag-uunawa sa kasaysayan. Sa halip na bumaling sa sining, sa halaga ng tradisyon, sa pilosopiya, nahalina ang agham panlipunan sa komportableng kanlungan ng metodong agham. "Dumikit ang lipunan ng may litong pagsunod sa kadalubhasaan ng agham, at ang huwaran ng mulat na pagpaplano at maaliwalas na pamamahala ay nangingibabaw sa bawat larangan ng buhay kahit pababa sa nibel na paghubog ng opinyong publiko."
Sa larangan ng pilosopiya, lalo na ng hermeneutika, nagdala ang Kaliwanagan ng isang pagtingin na ang pag-uunawa ay isang metodo lamang ng suheto upang maging obhetibo at tiyak ang kanyang nalalaman (Ibid, 178). At upang maging tunay ngang obhetibo at tiyak, kailangan na ang suhetong umaalam ay malaya sa mga sagabal nakukuha niya sa mundo, tulad ng mga palagay at pagkiling. At kung matamo man ang kalayaang ito, ito lamang kalagayang ginagawang posible ang paglitaw ng katotohanan sa pag-iisip.
Ito ang panahon pagkawasak sa pagiging orihinal at sinaunang ugnayan ng katotohanan at pag-uunawa bilang magkabahagi (Ibid, 262). Kung sinisikap ng Kaliwanagan na hubdan ang pagmamalay ng mga bagahe ng pagkiling, ng bigat ng tradisyon, nais namang pagpagin at buhayin ni Gadamer ang halaga nitong dalawa bilang kondisyon ng pag-uunawa, sa pamamagitan ng pagbabalik sa Dasein ni Heidegger. Nais ipakita ni Gadamer na ang pag-uunawa ay hindi isang metodo ng isip kundi isang ontolohikal na pangyayari sa kasaysayan. Ayon kay Gadamer, ang pag-uunawa ay isang pangyayaring natatablan ng at tinatablan ang tradisyon (Ibid., 300). Samakatuwid, imposibleng itakwil at bitawan ang mga palagay at pagkiling ng nasa pag-uunawa sapagkat sa pamamagitan ng mga ito posible lamang ang pag-uunawa. Ang bawat pag-uunawa ay laging pangyayaring makasaysayan, laging karanasang nasa kasaysayan. Nais niyang bigyang diin na ang pag-uunawa ay hindi kailanman isang metodo ng pag-iisip kundi isang pangyayari ng nagtatalaban ng abot-tanaw.
Pagkiling, palagay
Bilang isang kilusang makasaysayan, ipinapangibabaw ng Kaliwanagan na ang pinakamahalaga sa lahat ang makapangyarihang kakayahan ng pag-iisip (Ibid, 272). Ang pag-iisip rasyunal lamang ang tunay na magpapalaya sa tao mula sa pagkalitong dulot ng kawalang-alam at superstisyon, ng pagsunod sa may kapangyarihan sapagkat may relasyon ito sa nakaraan (Ibid., 277). Para sa kilusang ito, ang mga pagkiling ay "walang batayang hatol" (Ibid., 271). Itong paghatol ay isang pagwasak sa mismong pagkiling mayroon ang isip sa pag-uunawa nito, na ang mga hatol o pasiya ay may halaga lamang kung mayroong batayan sa mga bagay-bagay upang tiyakin ang katotohanan nito. At itong katiyakan ay magagawa lamang ng isang malayang pag-iisip, isang kalayaan mula sa mga di-pa-natatanong na palagay.
Isa sa mga pangunahing trabaho ng Kaliwanagan tungo sa pagpapalaya sa isip mula sa mga walang batayang pala-palagay ay ang pagpapakita na isang metodo ang pag-uunawa. Isa itong kasangkapan na ginawa ng umaalam upang palayain ang kanyang sarili sa mga kahiligan at sagabal ng pang-araw-araw na buhay. Isa rin itong tulay upang maunawaan ng umaalam sa isang paraang dalisay at malaya sa mga pala-palagay ng mundo. Dagdag pa rito, kailangan tiyaking obhetibo ang pagsasagawa at dapat walang bahid ng kaguluhan at pagkalito ang pag-alam na nagmumula sa mga may-kiling na kuro-kuro at pananaw. Kaya, hinihingi ang isang metodong nakatuon sa mulat na pag-iiwas at sadyang pagwawaksi ng mga pala-palagay na umaanino sa isip. Isang pilit na pagpipigil sa sarili ang pag-uunawa, isang disiplinang hinahawakan ng pagmamalay na natatakot sa mga di-tiyak na opinyon at pananaw.
Naging matindi itong uri ng pagtingin sa pag-uunawa bilang kasangkapan ng isip sa paglitaw ng modernong agham. Dahil sa mga dakilang tagumpay na natamo ng agham mula sa pagpapaliwanag nito ng may katiyakan at katinuhan ukol sa katotohanan ng mga bagay sa larangan ng pisika, naging isang sukatan ang metodo nito sa halos buong karanasan ng tao (PH, 111). Kaya isang sistematikong pagkamuhi sa mga sinauna’t di-pa-natatanong na kuro-kuro at paninindigan mula sa tradisyon ang unang hakbang ng pagsasadalisay ng isip sa kasalukuyan. Ang pagsasadalisay ay dapat kung kailangan ang posibilidad ng paglitaw ng katotohanan.
Dogmatikong tradisyon at ang Reformasyong relihiyoso
Ang Kaliwanagan ay panahon ng matapang na pagtatanong sa mga nakasanayang palagay na nagmumula sa mga institusyon at ang kapangyarihan nilang magbigay ng interpretasyon sa mga bagay-bagay. Ang ganitong uri ng pagtatanong sa awtoridad ay nagsimula ito sa panahon ng Reformasyon na pinangungunahan ni Martin Luther. Ang Reformasyon ay isang relihiyosong pag-aalsa laban sa kapangyarihan ng Simbahang magbigay liwanag ukol sa kahulugan ng Banal na Kasulatan. Ito na rin ang nagwakas sa makapangyarihan at impluwensiyang eklesiyastiko, partikular ang Simbahang Katoliko, sa mga bansang Kanluran. Ito na rin ang simula ng malayang pagtatanong mga Protestante, hindi lamang sa kapangyarihan ng Papa, kundi sa kapangyarihan ng Simbahan bilang Mater et Magistra sa pag-uunawa ng Bibliya. Ayon sa mga Protestante, pinapangibabawan at pinapalabo ng dogmatikong tradisyon ng Simbahan ang pag-uunawa sa Bibliya (TM, 174).
Ang paninidigan ng mga reformistas na hindi kailangan ang tradisyon ng Simbahan ay malinaw na pagbibigay pabor sa kakayahan ng isip sa kanyang kasarinlan na maunawaan ang teksto. Ang tradisyon na nagbibigay liwanag sa pag-uunawa ng banal na kasulatan pagpapadilim lamang ng isip. Nauunawaan ang Bibliya isa itong buo na maaring mauunawaan sa pamamagitan ng mga bahagi (Ibid., 176). Ang pag-uunawa sa mga bahagi ay humahantong sa pag-uunawa ng kabuuan, na siya namang gumagabay upang maunawaan ang mga bahagi. Ang proseso ng pag-uunawa ay isang pagpapalitan ng kabuuan at ng bahagi. Nalilikha ang isang prinsipyong unibersal na ang pagbabasa ng teksto ay mauunawaan mula sa contextus at sa scopus – ang katipunang kahulugan na patutunguhan ng kabuuan (Ibid., 175).
Kaya itong kalayaan ng pag-uunawa ng Bibliya mula sa pagkagapos sa dogmatikong tradisyon, nabigyang diin ang pribadong interpretasyon ng teksto. Ito rin ang nagbigay ng paraan upang ipawalang-bisa ang mga pagkiling at palagay na walang batayan. Nakikitang sagabal lamang sa pag-uunawa ang mga palagay na mula sa tradisyon at nakaraan, na hindi na tinatanong at sinusuri. Kahit itinaboy ng Reformistas ang dogmatikong tradisyon ng simbahan, ayon kay Gadamer, pinalitan naman nila ito ng isang pang dogma: na isang kabuuan ang Bibliya. Pati ang kanilang pagteteolohiya ay dogmatiko pa rin sapagkat hindi tinatanggap ang indibidwal na interpretasyon (Ibid., 176).
Samatuwid, ang Reformasyon ang simula ng pagsilang ng pagdududa sa tradisyon at kasaysayan bilang batayan ng pag-uunawa sa mga tekstong klasikal. Ito ang simula ng kagyat na pag-uunawa sa kahit na anumang inihaharap sa isip at pagmamalay, at mula sa kasarinlan ng isip, kaya nitong maunawaan ang kahit na anumang inihaharap sa pag-iisip.
Ang tagumpay ng agham at ang mabagsik na metodo
Sa panahon ring ito, naging matagumpay amg agham sa pghahanap ng metodong angkop sa sa pananalisik. Nagsimulang maging mulat ang agham sa sarili at mga palagay nito ukol sa mundo, sa metodo ng sistematikong paghihiwalay ng siyestista sa obhetong kanyang pinag-aaralan upang mapanatili ang pagka-obhetibo. Naging mulat na rin ang agham sa isang napakalawak at walang hanggang posibilidad na hinaharap nito (Ibid., 460). Kaya sa mga tagumpay ng agham, naging kahalihalinang huwaran ang agham sa pananaliksik at pag-uunawa, sa pagtuklas at paghahanap, sa wasto at tumpak na pag-iisip.
Ang wastong paggamit lamang ng malayang pag-iisip ang pinakatumpak na mapagkatiwalaang batayan kung ano ang totoo. Ang malayang pag-iisip lamang ang mismong may autoridad na magpasya sa mismong pag-uunawa kung anuman ang nakalatag sa pagmamalay, laban sa kapangyarihan ng tradisyon na magbigay liwanag at tulong sa pag-uunawa (Ibid., 272). Samakatuwid, ang paghina ng tradisyon ay tanda ng marahas na pananakop ng agham sa kahit na anumang larangan ng pananaliksik o paghahanap ng tunay na katiyakan ng pag-alam.
Kung ang agham ay alisto sa pagbabantay at pagwawaksi sa sarili nito sa mga pala-palagay na walang batayang empirikal, kinikilala ng Kaliwanagan ang dalawang uri ng palagay na nangyayari sa pag-uunawa. May palagay na mula sa isang pag-aapura ng pag-iisip at ang mga palagay ng kapangyarihan (Ibid., 277). Maiiwasan lamang itong pag-aapura kung may metodo na magdidisiplina at magpipigil sa pag-iisip upang hindi ito magkamali. Kung sa pag-aapura lamang nangyayari ang lahat ng pagkakamali, na siyang paggamit ng pag-iisip na walang sinusundang sistema at disiplina, ang pagkakaroon, samakatuwid, ng isang tamang sistema ay hahantong sa isang tunay at dalisay na pagtingin sa mga bagay-bagay. Ito ang kalagayang nilalayon upang maging posible ang paglitaw ng katotohanan.
Ganoon rin sa autoridad, ito ang palagay na hindi ginagamit ang pag-iisip kundi hinahayaan na lamang ang may kapangyarihan ng tradisyon na magpasya at maghatol kung ano ang tunay at wastong interpretasyon at pagbabasa sa mga bagy-bagay (Ibid., 277). Sumusunod na lamang sa sinasabi ng may kapangyarihan na walang pagtatanong, dala ng pagbibigay galang at pagpapakumbaba sa harapan ng nagpapataw na kapangyarihan. Kaya sa pagtaboy ng autoridad, doon lamang nangyayari ang tunay na malayang pag-alam at ganap na kaliwanagan.
Kung ang pag-iiwas sa pagkakamali ay matatamo sa pagkakaroon ng metodo, dapat ang metodo ay hiwalay rin sa mga bagahe na mga pala-palagay. Bago pa ang Kaliwanagan, nagsimula itong paghahanap ng metodong dalisay kay Descartes noong ninanais niyang maghanap ng tiyak na metodo upang mabagsik na maiiwasan ang mga sagabal sa pag-uunawa. Natuklasan niya ang kakayahan ng pagmamamalay na maaring sistematikong humiwalay mula sa impluwensiya ng nasa labas nito sa pamamagitan ng pagdududa. Kaya ang Cartesianong katiyakan, samakatuwid, ay nagmumula sa malayang galaw ng isip na tiyak sa kanyang sarili.
Lumabas ang isang posisyon ng isip na may kakayahangna kumalas at lumayo sa impluwensiya ng mga may-kiling na palagay. Kaya ang metodong ito ang magpapalaya sa pagmamalay mula sa kadena ng mga palagay na walang batayan. Dagdag pa, kailangan ang metodo upang baklasin ang may bahid na kalagayan ng pagmamalay at gumawa ng mga posibilidad upang maunawaan ng pagmamalay ang mundo ayon sa kabagsikan ng metodo na hindi mapagdududahan (Ibid., 238). Nakakahantong ang pagmamalay sa isang ganap na pag-uunawa, sa isang tunay na kaliwanagan sa pamamgitan nitong situwasyong ligtas sa mga pala-palagay.
Kinikilala na nagmumula sa agham natural ang ganitong metodo, bilang batayan ng katiyakan sa pagbabatid ng kahit na ano (Ibid., 236). Kinuha ng agham ang huwaran ng pagdududa-pagkatiyak ni Descartes upang umangat sa tunay na pagtingin at pag-uunawa ng kalikasan at kaayusang natural. Nagiging mabagsik ang proseso nito, lalo na ang pagsusukat ng matematika at pagmamaniobra ng lahat ng kondisyon upang subukang ilagay ang kalikasan sa pamamahala ng maka-suhetong pagmamalay para sa layuning makatao. Kaya itong pag-usad ng agham at ang kabagsikan ng metodo nito ang nagtayo ng pundasyon ng pag-aabala sa proseso ng pag-uunawa bilang metodo ng pagsasadalisay ng suheto ng kanyang pagmamalay upang malaman ang mundo.
Romanticismo at paghalina sa nakaraan
Ang pangingibabaw ng paggamit ng mabagsik na metodong nadidiktahan ng pag-iisip ay hindi lamang sa larangan ng agham nanatili, kundi lumaganap pati sa pag-uunawa sa kasaysayan, sa pagbabasa ng mga tekstong klasikal, maging sa mga likha ng sining. Ngunit hindi lahat ng teksto at obheto ng pag-uunawa ay nauuwaan at nasasakyan kaagad. May mga pangyayaring wala sa kakayahan ng kapangyarihan at kapusukan ng pag-iisip ang mauunawaan kaagad ang mga karanasang nakapadayuhan sa pag-uunawa (Ibid., 179).
Sinabi ni Gadamer na nagbigay ng isang solusyon si Spinoza sa kanyang puna sa Bibliya. Sa kanyang Tractatus-theologico-politicus, sinabi ni Spinoza, ayon kay Gadamer, na kailangan malaman ng bumabasa ang iniisip ng manunulat upang maunawaan ang teksto. Mangyayari itong pag-uunawa sa isip ng manunulat sa pamamagitan ng mga datos sa kasaysayan (Ibid., 181). Isang metodo ng pag-uunawa sa mga bagay na hindi kayang nauunawaan ng mambabasa ang pag-uunawa sa isip ng manunulat. Ibig sabihin nito na tingnan kung ano ang iniisip ng manunulat sa pamamagitan ng pagsasalarawan ng konteksto ng manunulat. Kaya ang pag-uunawa ngayon ay isang metodo ng pagbabalik-tanaw sa kung ano ang ibig sabihin ng manunulat sa kasaysayan. Sa pamamagitan nito, nalalampasan ng mambabasa ang palagay at pagkiling sa kasalukuyang panahon, at walang pagka-abalahan kundi kung ano ang posibleng iniisip ng manunulat sa panahong kinabibilangan nito. Kaya mhagla ang interpretasyong "ayon sa diwa ng manunulat" (Ibid.), lalo na kung walang landas ang pag-uunawa upang malaman ang teksto kundi sa kasaysayan ng manunulat.
Ito ang panahon ng romanticismo. Isang mabagsik na pagbabalik sa mga nakaraan. Itong pagkukulang ng kagyat ng pag-uunawa ang isang pagliko ng Kaliwanagan sa kasaysayan, kung tuuusin isang pagbaligtad sa nilalayon ng panahong ito. Ang pagbabalik sa nakaraan sapagkat ito’y nakaraan ay hindi sapagkat nangingibabaw ang kapangyarihan ng pag-iisip na umunawa, kundi ang kapangyarihan ng nakaraan na lumalampas sa kakayahan ng pag-iisip, ang orihinal na pangyayaring hindi pa nababahiran ng pagmamalay at interpretasyon. Ayon kay Gadamer, pinatunayan na romanticismo na ang "tradisyon ay may sapat na batayan na nagmumula lampas pa sa pag-iisip at sa kabuuan ang binabatayan ng mga institusyon at atitud" (Ibid., 281). Iniwan ang kagyat na pag-uunawa upang lumipad sa nakaraang panahon upang maiwasan ang mga pala-palagay sa kasalukuyan, ito ang layunin ng romanticismo.
Kaya ang pag-uunawa ngayon ay naging isang metodo ng panunumbalik sa nakaraan upang makaligtas sa pagkagapos sa mga may-kiling na palagay sa kasalukuyan. Upang maging dalisay ang pag-alam sa teksto, kailangang likhain muli ng mambabasa ang nakaraang kalagayan ng manunulat at dalhin ang sarili sa ganoong uring kalagayan upang masakyan niya ang kahulugan ng teksto, sa pamamagitan ng paglikha ng kalagayan na posibleng galawan ng pag-iisip ng manunulat. Kaya ang batayan ng katotohanan ay hindi nananahan sa kasalukuyan kundi sa nakaraan, sapagkat hindi mapagkakatiwalaan ang mga may-kiling na palagay ng kasalukuyan. At kasama sa bawat pag-uunawa ang pagkakailangan bumalik lagi sa nakaraan.
Ang panunumbalik sa nakaraan ang nagbigay ng halaga sa kasaysayan, na nagsilang na rin sa isang kilusan, ang historicismo (Ibid., 198). Hindi lamang ang pag-uunawa sa mga indibidwal na pangyayari sa nakaraan kundi sa buong tradisyong historikal na kinapapalooban ng mga ito. Kaya ang mga teksto at mga indibidwal o bukod-tanging pangyayari ay bahagi ng kabuuan ng kasaysayan. Mula sa romanticismo, naisilang ang isang sistematikong pananaliksik sa kasaysayan, nagkaroon ng hugis ang interpretasyong historikal. Nauunawaan ang buong kasaysayan sa pamamagitan ng mga indibidwal na karanasan, gayundin, ang mga indibidwal na pangyayari ay naliliwanagan na rin ng buong kasaysayan.
May paninindigan na ang nakaraan ay isang bukod-tanging pangyayari lagi. Ito ang nagbigay ng halaga sa nakaraan bilang isang pangyayaring hindi maaring maunawaan kung hindi nakabatay sa mismong karanasang iyon. Ibig sabihin na ang nakaraan ang mismong batayan sa pag-uunawa nito, at hindi ang kahit na ano dayuhan dito. Ang isang pangyayari sa nakaraan ay isang kaganapan at katuparan mismo sa kanyang sarili na hindi na mauulit kailanman. Oo nga’t may bahid pa rin ito ng isang mabagsik na romanticismong pananalig sa nakaraan, ngunit hindi ito matatanggap ng historicismo sapagkat hindi kayang ipaliwanag ng ganitong paninindigan ang kasaysayang unibersal, ang halaga ang kabuuan ng kasaysayan.
Ayon kay Gadamer, ipinahayag ni Wickelmann ang katotohahang ang bawat pangyayari ay may katangiang pagkabukod-tangi ng nakaraan (Ibid., 200). Ibig sabihin na mayroong pagkaespesyal ang bawat pangyayari na hindi na maaring ulitin pa sa daloy na panahon. Ngunit kasama rin ng pagkabukod-tangi ng bawat pangyayari ang pagiging huwaran nito (Ibid.). Ang pagiging huwaran ng nakaraan para sa kasalukuyan. Dinagdagan ni Herder ang pananaw ni Wikcelmann, na may dialektong nangyayari sa pagkabukod-tangi at pagiging huwaran ng nakaraan. Kaya sa may isang uring hiblang bumubuhol sa nakaraan tungo sa kasalukuyan – ang pagkamaaring ulitin ito sa kasalukuyan. Ngunit ang nakaraan ay kaganapan mismo, na hindi tinutupad ng kasalukuyan.
Hindi tinanggap ng historicismo ang maka-teleolohikal na paninidigan ni Hegel, na hahantong ang galaw ng kasaysayan sa kanyang ganap na katuparan sa Aufhebung (Ibid., 202). Itong maka-Hegel na pananaw ay nakabatay sa labas ng kasaysayan, hindi bahagi ng kasaysayan na kaganapa’t hangganan ng kasaysayan. Para sa historicismo, mauunawaan lamang ang kahulugan at halaga ng kasaysayan sa pamamagitan ng tradisyon mismo. Ang oryentasyong nagmumula sa kasaysayan mismo ang sukatan at batayan ng lahat ng pag-uunawa sa kasaysayan sapagkat "walang hangganan ang kasaysayan at walang anumang umiiral sa labas ng kasaysayan" (Ibid., 199). Samakatuwid, ang kasaysayan at pag-uunawa dito ang siyang landas ng pag-uunawa sa katotohanan ng mga bagay.
Nangangailangan na sa "tuwirang daloy" ng mga pangyayari, may isang oryentasyong lilitaw mula sa kasaysayan na magbibigay ng layunin sa kabuuan. Kung nauunawaan ang kasaysayan bilang katipunan ng iba’t ibang puwersa, kailangan ang paggabay na mula sa kabuuan ng lahat upang posibleng maunawaan na ang bawat pangyayari ay mauunawaan bilang pagpapakita ng buhay ng tao (Ibid., 208). Ito ang bahaging ginampanan ni Wilhelm Dilthey.
Dilthey: pagpapakita ng buhay
Sinabi na Gadamer na ang ginawa ni Wilhelm Dilthey ay ang pagkukulang ng oryentasyon at paliwanag sa pagkakaisa ng mga karanasan sa kasaysayan (Ibid., 218). Nagsimula si Dilthey sa romantisismo (Ibid., 507). Ngunit nilampasan niya ito sa pamamagitan ng kanyang pagtingin sa kasaysayan bilang isang kabuuan, bilang sumasakop ang lahat. Sa pamamagitan ng isang makasaysayang abot-tanaw na ito, nagbigay si Dilthey ng batayan upang magkaroon ng metodong angkop sa pag-uunawa ng buong kasaysayan para sa agham panlipunan.
Dagdag pa ni Gadamer, ito na ang simula ng pagkakaroon ng sariling metodo ang agham panlipunan bilang pagsisikap unawain ang buhay ng tao, na iba sa ginagawang pananaliksik ng agham natural (Ibid., 221). Kung ang tutok ng siyentista ay ang kalikasang nasa labas ng tao, lahat ng nasa ng paksa sa labas ng kalikasan ay obheto ng pananaliksik historikal. Kaya naging isang malinaw na obheto ng pananaliksik historikal ang mga obhetong may kinalaman sa kasaysayan at sa nakaraan.
Ayon kay Dilthey, ang kaalamang historikal ay nakasalalay sa pagiging magkauri ng suhetong umaalam at ng obhetong kanyang inaalam. At ang ugat na batayan ng kaalamang historikal ay ang karanasan o Erlibnis (Ibid., 222). Mayroong isang napakahalagang ugnayan ang suheto at obheto na naroon sa kanyang konsepto ng buhay, at sa ugnayang ito sumisibol rin ang pagiging magka-ugnay-ugnay ng mga pangyayari sa daloy ng kasaysayan.
Itong pagkakaisang-uri ng suheto at obheto ang naging batayan ng pag-alam sa mga pangyayari sa kasaysayan. Ang partikular na mga karanasan ay pagpapakita ng buhay, kaya itong mga karanasan ang bumubuo ng tuwirang daloy ng mga pangyayari sapagkat ang buhay ay may balangkas na inaayos ang sarili tungo sa pagkamatatag upang lumikha ng isang tuluyang kabuuan (Ibid., 223). Kaya nakaukit na sa buod ng buhay ang pagiging isa dito habang nagpapakita sa iba’t ibang anyo – nanatili ang sariling katangian na makikita sa iba’t ibang pagpapakita. Sa ganitong paninindigan, kinabit ni Dilthey ang pagkakaugnay-ugnay at sunod-sunod na daloy ng pangyayari sa kasaysayan upang ipaliwanag ang isang makasaysayang abot-tanaw.
Upang maunawaan ang buhay, kailangang unawain ang mga pagpapakita nito sa iba’t ibang anyo, mga anyong dito lamang lumilitaw, natutupad at nagpapakita ang buhay. Ang kultura, kaugalian, wika, pamilya, lipunan at batas ang bumubuo sa mga anyong ito (Ibid., 228). Samakatuwid, ang kasaysayan ay isang tuluyang daloy ng pagpapakita ng buhay na inuugnay ang tao sa kanyang sarili. Naging isang tuwirang pag-aaral ng sarili ang pag-alam sa kasaysayan na kinabibilangan ng sarili. Ang tinatanggap na ng sariling umuunawa ang kanyang pagiging bahagi ng kasaysayan, pagiging nasa loob ng kasaysayan. Pagiging historikal, `ika nga.
Ang pagiging mulat sa kasaysayan ay isang pag-angat sa kalagayan ng pag-alam ng sarili (Ibid., 235). Kaya ang tao ay nagiging mulat sa kanyang sariling kasaysayan sa mismong pag-uunawa niya sa tradisyon na kinabibilanga’t nililikha niya. Ayon kay Dilthey:
Ang unang kalagayan upang maging posible ang agham ng kasaysayan ay ako bilang isang makasaysayang nilalang. Ang taong nag-aaral ng kasaysayan ang lumilikha ng kasaysayan (Ibid., 222.)
Habang nagpapakita ang buhay sa iba’t ibang anyo, ang mga karanasang historikal ay pakikipag-ugnayan ng tao sa kanyang sarili, na hindi mahihiwalay sa kabuuan ng pagpapakita ng buhay. Ang bawat buhay ay laging nakaugat sa kalagayang historikal bilang lugar na nililitawan nito.
Sa pamamagitan ni Dilthey, humantong ang Kaliwanagan sa isang pagbabagong anyo sa larangan ng kasaysayan. Kung ang Kaliwanagan ay lubusang nag-aabala sa pagtaboy sa mga palagay ng kasalukuyan, makikita kay Dilthey ang mas malawak na pagsasadalisay, hindi lamang sa kasalukuyan ni sa nakaraan, kundi sa buong kasaysayan. Nilampasan ni Dilthey ang pagkukulang ng rationalismo at ng romanticismo sa pamamagitan ng pag-ugat ng lahat sa mga pagkikita ng buhay ng tao – na sinauna kaysa sa pag-iisip bilang batayan at ng nakaraan bilang sukatan ng katotohanan, bilang mga elementong bumubuo sa kasaysayan, bilang mga nagkakaugnay-ugnay ng elemento ng nakaraan, kasalukuyan, at ng kinabukasan. Sa kalaunan, lumalapit si Dilthey kay Hegel sapagkat may sinasabi rin siyang "diwa" sa halip na "buhay" (Ibid., 228).
Ngunit ayon kay Gadamer, naniniwala pa rin si Dilthey na kaya pa ring malalaman pagmamalay ang obhetibong kasaysayan, kahit na nakatali ito sa daloy ng kasaysayan. Maaring magbalik-tiklop ang pagmamalay sa kanyang sarili at kasaysayan na kinapapalooban nito. Sa pamamagitan nito, nauunawaan nito ang sarili sa pamamagitan ng sariling kasaysayan (Ibid., 235). Sa pamamagitan nitong metodo ng pagbabalik-tiklop ng pagmamalay at pagsusuring pilosopiko, namamalayan nito ang obhetibong kasaysayang bahagi siya at namamalas sa kanya (Ibid., 236).
Sa pamamagitan ni Dilthey, humantong ang "Kaliwanagan sa kanyang kaganapan bilang kaliwanagan historikal" (Ibid., 239). Nabago niya ang kabagsikan ng agham natural na nagpaapoy sa Kaliwanagan upang umangkop sa pangangailangan ng agham panlipunan, lalo ng ng mundo ng kasaysayan. Sa pamamagitan ng kamalayang historikal makikita ang pagsisikap ng historicismo na lampasan ang suhetibong pagkukulong nito sa pamamagitan ng pagsusuring pilosopiko. Naging posible magkaroon ng obhetibong kaalaman ukol sa kasaysayan mula sa kamalayan historikal, na isang pag-uunawa na rin sa sarili (pagbabalik-tiklop) ng agham panlipunan.
Metodo: pag-uunawa sa katotohanan
Kung babalikan ang buong pasikot-sikot na istorya ng Kaliwanagan, may makikitang pag-aabala ang buong pag-usad nito mula sa Reformasyon hanggang sa historicismo sa igting ng kabaliwan sa metodo ng agham at paghahanap ng wastong metodong angkop para sa panlipunang agham. Ngunit ang paghahanap ng metodo ay nakaugat sa pagtatanong na "paano ba ang umunawa?" na humahantong "paano ba at sa paanong paraan nalalaman ang katotohanan?."
Sa simula ng Kaliwanagan, matindi ang pagtatanong sa mga di-natatanong na palagay, mga pagkiling. Ito ang Cartesianong pagtatanong at pagdududa ng pagmamalay sa mga nakikita at namamalayan. Hinahanap ang batayan at ugat ng lahat, ugat na hindi kailanman magiging kadududa (Ibid.,, 328). Sa pamamagitan ng mga patunay at katiyakan ng agham, naging malinaw na ang metodo nito ang huwaran ng mismong pag-iisip. Saksi ang agham sa pagsisikap na pagpapadalisay ng mga palagay sa pamamagitan ng metodo nito at pagpapatunay nito, saksi rin ang agham sa matinding paghihiwalay ng siyentista sa obhetong kanyang pinag-aaralan upang maging obhetibo ang pananaliksik.
Dahil sa katiyakan ng agham, naging dambuhalang trabaho ang katakot-takot na pagsira ng tradisyon at ng awtoridad upang bigyang daan ang malayang pag-iisip sa kanyang katutubong kakayahan na umunawa ng mga nangyayari. Humantong sa Rebolusyong Pranses itong mapusok na pakikibaka laban sa tradisyunal na kapangyarihan. Sa pamamagitan Reformasyong relihiyoso, pinuna rin ang awtoridad ng Simbahan at ng tradisyon nito ukol sa Bibliya. Ito ang panahon ng matinding pagpapadalisay sa pamamagitan ng metodohikal na pagpipigil ng pag-iisip sa mga palagay na nababahiran ng tradisyon at ng nakaraan.
Ngunit may mga sandali ng pagkukulang ang isip, lalo na kapag napaharap ito sa mga napakadayuhang teksto ng nakaraan. Ito ang pagsilang ng romanticismo bilang tugon, ngunit isang tuwirang kabaligtaran ng Kaliwanagan. Nais bumalik ng romanticismo sa nakaraan sapagkat naroroon ang dalisay at di-pa-nababahirang katotohanan. Kaya iniiwanan ng romanticismo ang malayang pag-iisip upang tanggapin ang kapangyarihan ng tradisyon. Pinaninindigan nito na may lampas pa sa pag-iisip na nasa tradisyon, na bago pa man ang pagmamalay, may sinauna’t orihinal na naroroon na sa nakaraan. Ngunit ito ring sinauna’t orhinal ay may pagkamaaring ulitin at may pagkabukod-tangi ng mga pangyayari.
Ngunit nagkukulang pa rin ang pag-uunawa sa nakaraan dala ng romanticismo. Hindi maipaliwanag ang pagkakaisa at tuwirang daloy ng mga pangyayari sa kasaysayan -–na bumubuo sa mismong kasaysayan. Kailangan na ang isang oryentasyon na magbibigay paliwanag sa pagkakaisa ng mga bukod-tanging karanasan. Itong oryentasyon ay dapat manggagaling sa loob mismo ng kasaysayan at hindi ang maka-Hegel na "Absolutong Diwa".
Kaya, humantong sa katuparan ng pagbubuo ang Kaliwanagan kay Dilthey. Nagkaisa ang romanticismo at rationalismo sa kanyang konsepto ng pagpapakita ng buhay – isang paglampas sa pananalig sa kakayahan ng isip at isa ring paglampas sa pananalig sa nakaraan bilang batayan ng katotohanan. Ang katotohanan ay nauunawaan lamang ng tao sa pamamagitan ng pagpapakita ng buhay sa iba’t ibang anyo, at sa katotohanan mismo.
Sa puntong ito, natupad ng agham panlipunan ang angkop na metodong obhetibo na iba sa katangian ng metodo ng agham natural. Samakatuwid, nakita ni Gadamer na itong pagkakaabala ng Kaliwanagan sa metodo ay isang paghahanap ng katiyakan – na nagmumula sa pagdududa ng pagmamalay, ng pag-iisip. Itong pagdudada at kawalan ng pananalig ng pagmamalay sa sanglibutan ang nag-udyok na humiwalay upang lumaya ang pagmamalay, ang pag-iisip sa mundo. Isang kalayaan mula sa mundo ng kawalan ng katiyakan.
At sa mismong pagiging malaya nito, ito lamang ang kalagayan na posibleng makiugnayan ang pagmamalay sa mundo. Ito ang isang kabalintunaan nangyari sa Kaliwanagan – na sa paghahanap ng metodo upang humiwalay sa obheto, gumawa ng metodo na uugnay sa suheto sa mundong kanyang kinabibilangan. Ngunit itong mga metodo ay nakabatay lamang sa mga prinsipyo at kagustuhan ng pagmamalay at pag-iisip – mga metodong nilikha upang sundin ang katiyakang ninanais ng isip.
Subscribe to:
Posts (Atom)